Author: Институт перевода Библии
Date: 2023-09-02T03:30:36.168413+00:00

Мухаддес Китап: Даниел

Мухаддес Китап: Даниел

1. Алғы сөз

1. Даниел

1. Қосымша материаллар

МУХАДДЕС

КИТАП

Мухаддес Китапты аўдарыў институты

2022

МУХАДДЕС КИТАП

Қарақалпак тилиндеги Мухаддес Китаптың электрон ҳәм аудио нусқаларын Мухаддес Китапты аўдарыў Институтының сайтынан жүклеп алыўға болады: https:
ibt.org.ru/media?id=KRK/cyrl

Сөзликтеги сүўретлемелер:

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Сызылмалар ҳәм сүўретлемелер:

Мухаддес шатыр; Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

© ӨзМКЖ, 2006

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Horace Knowles © The British & Foreign Bible Society 1954, 1967, 1972

Карталар:

© UBS, 1994; © UBS 1999; © B & H Publishing Group, 1998;

© Lion Hudson PLC, 2004

ISBN 978-5-93943-309-9

© Институт перевода Библии, 2022

Creative Commons: BY-NC-ND 4.0

© Институт перевода Библии; Информацию о лицензии этого издания можно найти здесь: https://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/deed.ru

Институт перевода Библии

Институт перевода Библии, 101000 Москва, Главпочтамт, а/я 360
ibt_inform@ibt.org.ru

Правила использования текстов библейских переводов ИПБ: https://ibt.org.ru/ru/rules

Алғы сөз

Алғы сөз

Сизлерге Мухаддес Китаптың қарақалпақ тилине аўдарылған барлық китабын усынып атырмыз. Мухаддес Китап 66 китаптан ибарат болып, грек тилинде Библия деп аталады ҳәм бул «китаплар» деген мәнини билдиреди. Усы китаплардың базылары «Таўрат», «Забур» ҳәм «Инжил» атамалары менен халқымыз арасында кеңнен танылған.

Мухаддес Китап – бул инсан тарийхындағы ең уллы китаплардың бири болып, әййемги халықлардың өмири ҳаққында айрықша түсиник береди. Сондай-ақ, бул тарийхый баҳалы документтен де жоқары, өйткени Мухаддес Китап Қудайдың инсанлар менен болған қарым-қатнасы, Қудайдың Өзи ҳаққында ашып бериўи ҳәм Өзиниң еркин билдириўи туўрысындағы жазыўлар. Бул Китап адам болып туўылған Қудайдың Сөзиниң өмири ҳәм тәлими ҳаққында гүўалықты усынады. Мухаддес Жазыўдың толық мәниси тарийхый яднама сыпатында ямаса әдебийлик усылына баҳа бериў ушын оқыйтуғынларға ашылмайды, ал оны Жаратыўшымыз Өз халқына не айтатуғынын билиўди қәлеп оқығанлар ушын ашылады.

Мухаддес Китап еки бөлимнен: Ески Келисимнен ҳәм Жаңа Келисимнен ибарат.

Ески Келисим 39 китаптан ибарат болып, әййемги еврей ҳәм арамей тиллеринде жазылған. Көплеген алымлардың пикири бойынша, Ески Келисим китаплары б. э. ш. дәўирде, яғный Ийса туўылмастан алдынғы дәўирде бир ярым мың жыл даўамында жазылған. Ески Келисимниң әййемги еврейше тексти бизлердиң дәўиримизге дейин жетип келген, себеби әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилген.

Ески Келисим – бул әййемги китаплардың жыйнағы болып, тек ғана диний китаплар емес, ал мәденият ҳәм тарийхты өз ишине алып, Қудайдың Израил халқы менен болған қарым-қатнасын сәўлелендиреди. Булар яҳудийлер ушын да, масийхыйлар ушын да мухаддес китаплар болып есапланады. Биринши бес китап «Таўрат», ал базыда «Муўсаның бес китабы» деп аталады, себеби Қудай Өзи таңлаған Израил халқына Муўса арқалы Өз нызамларын жибереди. Таўраттың биринши китабында Қудайдың дүньяны ҳәм ондағы барлықты жаратқаны ҳаққында ҳәм Қудайдың буйрығын бузып, адамзатты гүнаға батырған Адам-ата менен Ҳаўа-енени жаратқаны ҳаққында сөз етиледи. Таўраттың кейинги төрт китабында Израил халқының Мысыр жеринде 400 жыл даўамында қуллықта азап шегиўи, қуллықтан азат болыўы, Қудай ўәде қылған Қанан жерине қарай жол жүриўи ҳәм Қудайдың Муўса арқалы берген Мухаддес Нызамлары менен баслы буйрықлары ҳаққында айтылады. Усыдан кейинги китапларда израиллылардың өзлерине ўәде қылынған Қанан жерин басып алыўы, ол жердеги израиллылардың өмири, Израил патшаларының алып барған урыслары, олардың табыслары ҳәм жеңилислери ҳаққында сөз етиледи.

Ески Келисимде бийлер, Израил патшалығындағы пайғамбарлар, басқа халықлар менен байланыслы ўақыялар ҳаққында айтылған тарийхый китаплар менен бирге, нәсият, поэма ҳәм келешек ҳаққында жазылған пайғамбаршылық китаплары да бар. Пайғамбаршылық китапларында Қудайдың Өз сөзине садықлығы айтылады. Израил халқы Қудайдан алыслағанда ескертилип, келешекте болатуғын таң қаларлық ҳәм қорқынышлы ўақыялар ҳаққында алдын ала сөз етиледи. Және де, бул китапларда Қудайдың Өз халқын қайта тиклеў ушын берген ўәдеси ҳәм халықтың келешектеги үмити ҳаққында да айтылады.

Ески Келисим және де, Забур китабын өз ишине алады. Бул китап Қудайды алғыслаў жырларынан, қосық қатарларынан, дуўа ҳәм жалбарыныўлардан ибарат. Соның менен бирге, Аюп, Сулайманның ҳикметлери, Ўазшы китаплары терең философиялық пикирлерден, даналық ҳәм афоризм, яғный өткир сөзлерден, ақыл ҳәм нәсиятлардан ибарат.

Жаңа Келисим, яғный Инжил 27 китаптан ибарат болып, булар әййемги грек тилинде Ийса Масийх туўылғаннан кейинги дәўирде, б. э. І әсириниң ақырына дейин жазылған. Әййемги қолжазбалар муқыятлы түрде көширилип, әўладтан-әўладқа жеткерип берилгенликтен, ҳәзирги дәўирге жетип келген. Жаңа Келисимниң биринши төрт китабы Хош Хабардан ибарат болып, онда дүньяның Қутқарыўшысы Ийса Масийхтың өмири, тәлими, өлими, қайта тирилиўи ҳәм аспанға көтерилиўи ҳаққында сөз етиледи. Кейин Елшилердиң ислери китабында Ийса аспанға көтерилгеннен соң масийхый жәмәәтлериниң биринши жыллары ҳәм Оның шәкиртлериниң Хош Хабарды Рим империясы бойлап қалай жәриялап баслағаны ҳаққында айтылады. Буннан соң Масийхтың елшилери тәрепинен масийхыйлар жәмәәтлерине ҳәм айырым адамларға қарата жазылған хатлар орын алған. Хатларда елшилер исениўшилерди исенимде беккем болыўға жигерлендиреди ҳәм Қудайға ылайықлы өмирде жасаўдың жол-жорықларын көрсетип, үгит-нәсиятлар береди. Жаңа Келисимниң ақырғы китабы – бул Юханға Қудай тәрепинен көрсетилген Аян. Бунда Қудай Өзине қарсы турған күшти жеңип шығыўы, Масийхтың ақыретте жер жүзине қайта келиўи, дүньяның ҳүким етилиўи ҳәм дүньяның ақыры ҳаққында астарлы сөзлер менен баян етиледи.

Мухаддес Китапта баян етилген көп ўақыялар батыс Азияда болып өткен болса да, ондағы бийбаҳа ҳикметлер дүнья бойлап жайылып, көп халықлардың мәдениятын байытты. Адамзат тарийхында басқа китапларға қарағанда Мухаддес Китап көп тиллерге аўдарылған. Толық Мухаддес Китап бүгинги күнге дейин 700 ден аслам тиллерге, ал ишиндеги базы китаплар шама менен 3500 тилге аўдарылған.

Қолыңызға услап турған бул аўдарма Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) менен аўқамлас топары тәрепинен аўдарылып, тексериўден өткерилди. Бул үлкен исти әмелге асырыў ушын жыллар даўамында көплеген адамлар өз ўақытларын аямай, тынымсыз мийнет қылды. Тек ғана аўдарыўшылар емес, ал редакторлар, филолог ҳәм бир неше тил маманлары жазыўлардың сапалы болыўы ушын жәрдем берди.

Жаңа Келисим, Жаратылыс, Рут, Эстер ҳәм Юнус китаплары алдын да басып шығарылған еди. Толық Мухаддес Китапқа киргизиў ушын бул китаплар қайта көрип шығылды.

Мухаддес Жазыўды түсиниўге жәрдем бериў ушын, Мухаддес Китаптың артқы бөлиминде сөзлик, сүўретлемелер, карталар, диаграммалар ҳәм тағы да басқа қосымша материаллар берилген. Солардың ишинде әййемги қолжазбалардағы айырмашылықларды көрсететуғын дизим де бар. Мухаддес Китаптың текстлеринде берилген жулдызшалар (*) усы дизимге силтеме береди.

Және де, электрон түриндеги Мухаддес Китапты интернеттеги www.ibt.org.ru/muxaddes-kitap сайтынан таба аласыз. Бул электрон оқыў қуралларын компьютер ҳәм уялы телефон сыяқлы үскенелерге жүклеп алып, олардан пайдаланыўыңызға болады.

Мухаддес Китапты Аўдарыў Институты (ІBT) Китаплар Китабын қарақалпақ тилинде баспаға таярлаў ушын қатнасқанлардың ҳәммесине өз миннетдаршылығын билдиреди.

Бизлердиң үмитимиз ҳәм дуўамыз мынадан ибарат: бул аўдарма қарақалпақ халқына Қудайдың даўысын, Қудайдың Хош Хабарының толықлығын жеткерип, адамлардың Оған исениўине ҳәм усы Хош Хабар бойынша өмир сүриўине жәрдем береди.

Қудай Таалаға шүкирлер айтамыз ҳәм миннетдаршылығымызды билдиремиз. Жалғыз Қудайға алғыс-мақтаўлар болсын!

Даниел

Даниел

1. Алғы сөз

1. 1

2. 2

3. 3

4. 4

5. 5

6. 6

7. 7

8. 8

9. 9

10. 10

11. 11

12. 12

Алғы сөз

Даниел пайғамбардың китабы

Китап ҳаққында мағлыўмат

Бул китаптың бас қаҳарманы Даниел пайғамбар. Ол еврейлердиң ақсүйеклер шаңарақларының биринде туўылып өседи ҳәм б. э. ш. 605-жылы басқа тутқынлар қатары патша Набуходоносор тәрепинен Бабилонияға сүргин қылынады. Даниел Бабилония патшасының сарайында хызмет қыла баслайды. Б. э. ш. 539-жылы Мидия ҳәм Персия ләшкерлери Бабилон тахтын ийелегеннен кейин де, Даниел сарайдағы хызметин даўам етеди.

Китаптың биринши бөлиминде (1–6 баплар) автор бизлерге жас Даниелди ҳәм оның үш достын таныстырады. Олардың шаққанлығы, уқыбы ҳәм әдеплилиги ҳаққында сөз етилип, Бабилон сарайында жүз берген ўақыялар ҳаққында бизлерди хабардар қылады. Сондай-ақ, дүнья халықларының тәғдири ҳәм Қудайдың мәңги ҳүкимдарлығы ҳаққында сөз етиледи.

Китаптың екинши бөлими (7–12 баплар) Даниелге келген аянлардан ҳәм периште оған айтқан аян мәнислериниң түсиндирилиўинен ибарат. Бул аянларда дүнья жүзиндеги халықлардың тәғдири, яҳудий халқының келешеги ҳәм Қудайдың мәңги ҳүкимдарлығы ҳаққында сөз етиледи. Келешекте тарийх сахнасына шығатуғын уллы империялардың ҳүкимдарлығы ҳәм яҳудийлердиң оларға ғәрезли болыўы сөз етиледи.

Жуўмақлап айтқанда, китаптың тийкарғы мәниси мынадан ибарат: адамзат тәғдирин Қудай басқарады. Қудай патшалықларды қүдиретли қылады, ўақты келгенде болса оларды жеңилиске ушыратады. Тарийх сахнасына шыққан уллы Бабилония ҳәм Персия империялары, жеңилмес Александр Македонский ҳүкимети ҳәм Рим ҳүкимдарлығы келди де, кетти, ал Қудайдың Өз халқы арқалы орнатқан Аспан патшалығы болса мәңги турыпты.

1

Даниелдиң Бабилонға алып кетилиўи

1^1Яҳуда патшасы Еҳоякимниң патшалығының үшинши жылында Бабилония патшасы Набуходоносор Ерусалимге жүрис қылып, қаланы қамал қылды+. 2Ийе Набуходоносордың Яҳуда патшасы Еҳоякимди тутқынға алыўына ҳәм Қудайдың Үйиндеги базы ыдысларды алып кетиўине жол қойды. Набуходоносор ыдысларды Бабилонияға алып барып, оларды өз қудайының ибадатханасының ғәзийнеханасына жайластырды+.

3Бабилония патшасы сарайының бас хызметшиси Ашпеназға Израил халқынан алып келинген тутқынлардың ишинен патшаға ҳәм ақсүйеклердиң шаңарағына тийисли болған жас жигитлерди алып келиўди буйырды. 4Булар минсиз, келбетли, ҳәр тәреплеме ақыл-парасатлы, билимли, жақсы түсиникке ийе ҳәм патша сарайында хызмет етиўге ылайықлы болыўы керек еди. Және де Ашпеназ оларға калдейлердиң тилин ҳәм әдебиятын үйретиўи тийис еди. 5Патша олар ушын өз дастурханынан аўқат ҳәм шарап ажыратып қойды. Сол жас жигитлер үш жыл даўамында тәлим алғаннан кейин, патшаның алдында хызметке тайын болыўы керек еди.

6Таңланған жаслардың арасында Яҳуда урыўынан болған Даниел, Ханания, Мишаел ҳәм Азария бар еди+. 7Сарайдың бас хызметшиси олардың атларын өзгертип, Даниелди Белтешассар, Хананияны Шадрах, Мишаелди Мешах, Азарияны болса Абед-Него деп атады+.

8Даниел өзин ҳарамламаўды шешти ҳәм ол сарай бас хызметшисинен патша дастурханынан берилетуғын аўқат ҳәм шараптан әкелмеўди өтиниш қылды+. 9Қудай Даниелдиң сарай бас хызметшисиниң кеўлинен шығыўына ҳәм реҳимине миясар болыўына жол қойды+. 10Сарайдың бас хызметшиси Даниелге былай деди:

– Яқ, сизлерге берилетуғын аўқат пенен ишимликлерди уллы мәртебели патшамыздың өзи белгилеп берди. Оның буйрықларынан бас тартыўдан қорқаман. Егер ол жүзиңиздиң көриниси басқа жас жигитлердиң жүзинен гөре солғын екенин көрсе, онда жанымды қәўип астына қойған боласыз.

11Даниел усы мәселе бойынша сарай бас хызметшиси тайынлаған сақшы менен сөйлести, себеби бул сақшы Даниел, Ханания, Мишаел ҳәм Азария ушын жуўапкер адам еди. Ол сақшыға былай деди:

12– Илтимас, қулларыңызға он күн даўамында жеўге палыз өнимлерин ҳәм ишиўге суў берип, сынап көриң+. 13Кейин бизлердиң көринисимизди патша дастурханынан аўқат жеген жигитлердиң көриниси менен салыстырып көриң, усыдан кейин өз билгениңизди қылың.

14Солай етип, сақшы буған ыразы болып, оларды он күн даўамында сынап көрди. 15Он күн өткеннен кейин, олардың қәдди-қәўметлери толысып, патша дастурханынан берилген аўқатларды жеген жигитлерден әдеўир келбетли ҳәм толығырақ болып көринди. 16Солай етип, сол күннен баслап сақшы патша дастурханынан олар ушын алып келинген аўқатлар менен шарапларды былай қойып, оларға тек ғана палыз өнимлерин беретуғын болды.

17Қудай бул төрт жигитке ҳәр тәреплеме билим ҳәм әдебият пенен даналықты үйрениўде уқып берген еди. Оннан қала берсе, Даниел ҳәр түрли аян ҳәм түслерди жорыў қәбилетине ийе еди+.

18Патша белгилеген мүддет тамам болғанда, сарай бас хызметшиси барлық жигитлерди Набуходоносордың алдына алып барды. 19Патша олар менен сөйлести ҳәм олардың арасынан Даниел, Ханания, Мишаел ҳәм Азарияға тең келетуғыны табылмады. Соның ушын, олар патшаның хызметине тайынланды. 20Патша қандай сораў бермесин, олардың даналығы, түсиниги пүткил патшалықтағы палкерлерден ҳәм порханлардан он есе үстин болып шықты+. 21Патша Кирдиң патшалығының биринши жылына дейин Даниел сарайда хызмет етти+.

2

Набуходоносордың көрген түси

2^1Өз ҳүкимдарлығының екинши жылында Набуходоносор бир түс көрди. Түси оны соншелли тынышсызландырып жибергенликтен, уйқысы қашты+. 2Патша түсиниң жорылыўын билиў ушын, қол астындағы барлық палкерлерди, порханларды, жулдыз изертлеўшилерди ҳәм данышпанларды шақыртты. Олар патшаның алдына келгенде, 3патша оларға:

– Бир түс көрдим. Мени тынышсызландырған бул түстиң мәнисин билгим келеди, – деди.

4Данышпанлар патшаға арамей тилинде былай деди:

– Мырзамыз патшаның өмири узақ болсын! Түсиңизди айтып бериң, бизлер оны жорып берейик+.

5Патша оларға былай деди:

– Мениң кескин қарарым мынадай: егер сизлер маған көрген түсимди ҳәм оның жорылыўын айтып бермесеңиз, мен сизлерди жазалап, денелериңизди бөлеклеп таслайман, ал үйлериңизди болса ўайран қылып, бир үйинди тасқа айландыраман+. 6Ал егер де түсимди айтып, оны жорып берсеңиз, онда сизлерге баҳалы саўғалар берип, ҳүрмет-иззет көрсетемен. Буның ушын, мениң түсимди айтып, оны жорып бериң+.

7Олар патшаға және:

– Тақсыр, алды менен көрген түсиңизди айтып бериң, бизлер оны жорыймыз, – деди.

8Патша оларға былай деди:

– Сизлер мениң қарарымның қатаң екенин көрип, ўақыттан утыўды қәлеп атырғаныңызды билип турыппан. 9Егер түсимди айтып бермесеңиз, сизлерди тек ғана бир жаза күтип турыпты. Сизлер мени алдастырып, жағдай өзгергенше ўақытты созыўды келисип алғансыз. Қәне, түсти маған айтып бериң, сонда оны жорый алатуғыныңызды да билемен+.

10Данышпанлар патшаға:

– Жер жүзинде сизиң бул талабыңызға жуўап бере алатуғын бирде бир жан жоқ. Уллы ҳәм қүдиретли болған патшалардың ҳеш бири де палкерден, порханнан ҳәм данышпаннан бундай нәрсени талап қылмаған. 11Тақсыр, сиз бизлерге қыйын болған талапты қойып атырсыз. Адамлар арасында жасамайтуғын қудайлардан басқа буны патшаға айтып беретуғын ҳеш ким жоқ, – деп жуўап берди.

12Бул сөзлерге ғәзепленген патша Бабилондағы барлық данышпанларды өлтириўди буйырды+. 13Солай етип, ҳәммесиниң өлтирилиўи ушын буйрық шықты. Даниел ҳәм оның досларын да өлим жазасы күтип турған еди.

Қудайдың Даниелге Набуходонсордың түсин ашып бериўи

14Патша сақшыларының баслығы Арйох Бабилондағы барлық данышпанларды өлтириў ушын жолға шыққанда, Даниел оның алдына барды ҳәм ақыл-парасат пенен оған хабарласып:

15– Не ушын патша бундай қатаң буйрық шығарды? – деп сорады.

Арйох болған ўақыяны Даниелге айтып берди. 16Сонда Даниел патшаның алдына кирип, түстиң жорылыўын табыў ушын мәўлет сорады. 17Кейин Даниел үйине қайтып, болып өткенлерди дослары Ханания, Мишаел ҳәм Азарияға айтып берди ҳәм оларға:+

18– Бабилон данышпанлары менен бирге өлмеўимиз ушын, аспандағы Қудайға жалбарының. Ол бизлерге реҳим көрсетип, сол сырды ашып бериўин сораң, – деди.

19Сол түни Даниелге бул сыр аян арқалы ашылды ҳәм Даниел аспандағы Қудайға алғыс-мақтаўлар айтып:

20«Қудайымыз дана ҳәм қүдиретлидур,
Оның аты мәңгиге жарылқансын!
21Ол заманды ҳәм дәўирди өзгертер,
Патшаларды тахттан түсирип, тахтқа отырғызар.
Данышпанларға даналық,
Ақыллыларға билим берер+.
22Ол терең ҳәм сырлы затларды ашады,
Қараңғылықта жасырынған нәрселерди биледи,
Оның дөгереги жарықлық пенен қоршалған+.
23Ата-бабаларымның Қудайы,
Саған алғыс айтып, Сени мақтайман,
Сен маған даналық ҳәм күш бердиң,
Сорағанымызды маған ашып берген Сенсең,

Патша сораған нәрсени бизлерге көрсеткен Сен боласаң», – деди.

Даниелдиң патшаға түсин ҳәм оның жорылыўын айтып бериўи

24Даниел Бабилон данышпанларын өлтириў ушын патша тәрепинен тайынланған Арйохтың алдына барып:

– Бабилон данышпанларын өлтирмең. Мени патшаның алдына алып барың, мен ол көрген түсти жорып беремен, – деди.

25Арйох дәрҳал Даниелди патшаның алдына алып барып:

– Тақсыр, Яҳуда тутқынларының арасынан түсиңизди жорыйтуғын бир адамды таўып келдим, – деди.

26Патша Белтешассар деп аталған Даниелге:

– Сен маған көрген түсимди ҳәм оның жорылыўын айтып бере аласаң ба? – деп сорады.

27Даниел патшаға былай деп жуўап берди:

– Тақсыр, бул сырды данышпан да, порхан да, палкер де, болжаўшы да сизге ашып бере алмайды. 28Бирақ аспандағы Қудай усы сыяқлы сырларды ашып бере алады. Мырзамыз Набуходоносор, Ол сизге келешекте не болатуғынын аян қылмақшы. Сиз көрген түс ҳәм аян мынадай еди:+

29Тақсыр, сиз жатып, келешек ҳаққында ойладыңыз. Сонда сырларды ашып бериўши Қудай сизге келешекте не жүз беретуғынын билдирди. 30Маған бул сыр даналығым басқалардикинен зыят болғаны ушын ашылмады, ал патшамның көрген түсиниң жорылыўын билиўи ушын ҳәм жүрегинде болған ой-пикириниң мәнисин түсиниўи ушын ашылды+.

31Тақсыр, сиз түсиңизде нәҳән бир мүсин көрдиңиз. Алдыңызда турған сол мүсин оғада үлкен ҳәм жүдә жарқыраған еди. Және де, оның көриниси қорқынышлы еди. 32Мүсинниң басы сап алтыннан, көкирек ҳәм қоллары гүмистен, бели ҳәм санлары қоладан, 33балтырлары темирден, аяқларының бир бөлеги темирден, бир бөлеги ылайдан еди. 34Сиз қарап турғаныңызда, адамзаттың қолы тийместен бир тас қопарылып, мүсинниң темир ҳәм ылайдан болған бөлегине урылды да, оны майдалап таслады. 35Темир, ылай, қола, гүмис ҳәм алтын майдаланып, жазғы қырмандағы қаўықтай болып қалды. Самал оларды ушырып жиберип, ҳеш нәрсе қалмады. Мүсинге урылған тас болса, үлкен таў болып, пүткил жер жүзин толтырып жиберди.

36Бул сизиң көрген түсиңиз еди. Енди болса, түсиңиздиң жорылыўын айтып берейин. 37Патша, сиз патшалар патшасысыз. Аспандағы Қудай сизге патшалық, салтанат, күш-қүдирет ҳәм уллылық берген+. 38Ол жерде жасап атырған барлық адамзатты, ҳәттеки, даладағы жабайы ҳайўанларды ҳәм аспандағы қусларды сизиң қолыңызға тапсырып, олардың үстинен ҳүкимдар етип қойды. Алтын бас – бул сизсиз+. 39Ал сизден кейин басқа бир патшалық аяққа турады. Ол патшалық сизден ҳәлсизлеў болады. Оннан кейин пүткил дүньяны ийелейтуғын қоладан болған үшинши патшалық ҳүкимдарлық қылады+. 40Буннан соң келетуғын төртинши патшалық темирдей қатты болады. Темир ҳәмме нәрсени сындырып жоқ қылғанындай, сол патшалық та өзинен алдын болған патшалықты бузып, жоқ қылады+. 41Сиз мүсинниң балтырдан төмени менен аяқ бармақларының бир бөлегиниң ылайдан, бир бөлегиниң темирден екенин көрдиңиз, бул бөлинген патшалық болады. Ылай темир менен қарылғаны ушын, демек бул патшалықтың күшли ҳәм ҳәлсиз тәреплери болады. 42Аяқтың бармақларының бир бөлеги темирден ҳәм бир бөлеги ылайдан болғаны сыяқлы, патшалықтың да бир бөлеги күшли, бир бөлеги ҳәлсиз болады. 43Темир менен ылайдың қарылыўы – бул халықлардың бир-бирине қуда-тамыр болып араласып, беккем болғысы келетуғынын билдиреди. Бирақ темир ылай менен бирикпегени сыяқлы, олар да бир-бири менен бирлесе алмайды. 44Сол патшалардың дәўиринде аспанның Қудайы мәңги ҳәм ҳеш бир халықтан жеңилмейтуғын бир патшалық орнатады. Бул патшалық басқа барлық патшалықларды жоқ қылып, өзи мәңги турады+. 45Таўдан адамзаттың қолы тиймей-ақ тастың өзи түсип, темир, қола, ылай, гүмис ҳәм алтынды майдалап таслағанын көрдиңиз. Уллы Қудай келешекте болатуғынларды сизге билдирген. Сизиң көрген түсиңиз ҳақыйқат, жорылыўы да дурыс.

Патшаның Даниелди сыйлықлаўы

46Сонда патша Набуходоносор Даниелди ҳүрмет етип, оның алдында ет бети менен жерге жығылды. Кейин өз адамларына Даниел ушын сыйлар әкелиўди ҳәм хош ийисли затларды бериўди буйырды+. 47Патша Даниелге былай деди:

– Шынында да, сениң Қудайың сырларды ашып беретуғын қудайлардың Қудайы, патшалардың Ийеси екен. Өйткени мениң сырларымды тек ғана сен ашып бере алдың!+

48Буннан соң, патша Даниелди жоқары мәртебеге көтерип, көп баҳалы саўғалар менен сыйлықлады ҳәм оны Бабилон ўәлаятының ҳүкимдары ҳәм Бабилондағы пүткил данышпанлар үстинен басшы етип тайынлады. 49Даниелдиң өтиниши менен, патша Бабилон ўәлаятын басқарыўды Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоға тапсырды. Даниелдиң өзи патшаның сарайында хызмет етип қалды.

3

Набуходоносордың алтын мүсинди орнатыўы

3^1Патша Набуходоносор үлкен бир алтын мүсин ислетти. Бийиклиги алпыс шығанақ, ени алты шығанақ болған бул мүсинди Бабилон ўәлаятындағы Дура тегислигине орнатты+. 2Соннан соң, ол найыпларды[*], ҳүкимдарларды, ҳәкимлерди, ўәзирлерди, қазнашыларды, қазыларды, ҳәмелдарларды ҳәм барлық ўәлаят хызметкерлерин шақырып, өзи орнатқан мүсинниң ашылыў мәресимине қатнасыўын буйырды. 3Олардың барлығы патша Набуходоносор орнатқан мүсинниң ашылыў мәресимине қатнасыў ушын, мүсинниң алдына жыйналғанда, 4жаршы бәлент даўыс пенен былай деп жар салды: «Ҳәй, барлық халықлар, миллетлер ҳәм ҳәр түрли тилдеги адамлар, патшаның буйрығына қулақ салыңлар! 5Кәрнай, най, лира, цитра, арфа, дәп ҳәм басқа да саз әсбапларының шертилген даўысларын еситиўден, жерге жығылып, патша Набуходоносор орнатқан алтын мүсинге табыныңлар. 6Ким де ким тәжим қылып, табынбаса, сол ўақыттың өзинде от жанып турған пешке тасланады»+. 7Сонлықтан кәрнай, най, лира, цитра, арфа ҳәм басқа да саз әсбапларының даўысын еситиўден, барлық халықлар, миллетлер ҳәм ҳәр түрли тилдеги адамлар жерге жығылып, патша Набуходоносор орнатқан мүсинге табынды.

Даниелдиң досларының айыпланыўы

8Сол ўақытта яҳудийлерди қаралаў нийетинде жүрген базы калдейлер пайыттан пайдаланып,+
9патша Набуходоносорға былай деди:

– Уллы мәртебели патша, өмириңиз узақ болсын!+
10Тақсыр, сизиң буйрығыңыз бойынша, кәрнай, най, лира, цитра, арфа, дәп ҳәм басқа да саз әсбапларының даўысын еситкен ҳәр бир адам жерге жығылып, алтын мүсинге табыныўы керек емес пе еди? 11Сиз буйрыққа әмел қылмаған ҳәр бир адамның от жанып турған пешке тасланатуғынын айтқан едиңиз. 12Бирақ базы яҳудийлер, яғный өзиңиз Бабилон ўәлаятына ҳүкимдар етип тайынлаған Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Него сизиң буйрығыңызға бойсынбады. Бул адамлар қудайларыңызға табынбайды, сиз орнатқан мүсинге де табыныўды мақул көрмеди+.

13Бул хабарды еситип, қатты ғәзепленген Набуходоносор Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоны алдына алып келиўди буйырды. Олар патшаның алдына алып келингенде,+
14Набуходоносор оларға былай деди:

– Ҳәй, Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Него, мениң қудайларыма ҳәм мен орнатқан алтын мүсинге табынбағаныңыз ырас па? 15Деген менен, мен сизлерге және бир мүмкиншилик беремен. Ҳәзир кәрнай, най, лира, цитра, арфа, дәп ҳәм басқа да саз әсбапларының даўысын еситиўден-ақ, жерге жығылып, мен орнатқан мүсинге табыныңлар. Егер тәжим етпесеңлер, сол ўақыттың өзинде отлы пешке тасланасызлар. Сонда сизлерди мениң қолымнан ҳеш бир қудай да қутқара алмайды!+

16Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Него патшаға былай деп жуўап берди:

– Мырзамыз, бул мәселеде өзлеримизди ақламақшы емеспиз. 17Бизлер сыйынатуғын Қудай бизлерди от жанып турған пештен де, сизиң қолыңыздан да қутқара алады. 18Бирақ егер Ол бизлерди қутқармаған жағдайда, тақсыр, мынаны билип қойың: бизлер ҳеш қашан қудайларыңызға сыйынбаймыз, сиз орнатқан алтын мүсинге де табынбаймыз.

Даниелдиң досларының өлимге ҳүким етилиўи

19Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоның бул жуўабына Набуходоносордың қатты ғәзеби келгенликтен түри өзгерип кетти. Ол пештеги отты алдынғысынан жети есе қатты жандырыўды буйырды+. 20Кейин әскерлериниң арасынан ең күшли әскерлерге Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоны байлап, отлы пешке таслаўды буйырды. 21Солай етип, әскерлер оларды байлап, үстки кийими, ыштаны, бас кийими, қулласы барлық кийимлери менен бирге отлы пешке таслады. 22Патшаның буйрығының қатаң болғанлығы ҳәм пештиң соншелли күшли жанып турғанлығы себепли, Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоны отқа таслаған әскерлер оттың ҳәўирине күйип өзлери өлип қалды. 23Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Него болса байланған ҳалда отлы пешке қулап түсти.

24Буны тамаша қылып турған патша Набуходоносор бирден орнынан секирип турды да, таң қалып, кеңесгөйлерине:

– Пешке байланған ҳалда үш адамды тасламадық па? – деп бақырып жиберди.

– Әлбетте, сондай, мырзамыз патша, – деп жуўап берди олар.

25Патша:

– Қараңлар, ал мен от ишинде байланбаған ҳалда жүрген төрт адамды көрип турман. Олардың ҳеш бири де зыян көрмеген. Төртиншиси болса, көринисинен иләҳий барлыққа уқсайды! – деди+.

26Набуходоносор от жанып турған пештиң аўзына барып:

– Ҳәй, Қудай Тааланың қуллары Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Него, берман шығыңлар! Мениң алдыма келиңлер! – деп бақырды.

Сонда Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Него оттың ишинен шықты+. 27Барлық найыплар, ҳүкимдарлар, ҳәкимлер ҳәм патша кеңесгөйлери Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоны дөгереклеп алды ҳәм оттың бул адамларға ҳеш қандай зыян тийгизбегенин көрди. Олардың шашлары күймеген, кийимлерине зыян тиймеген, ҳәттеки, олардан оттың ийиси де шықпай турған еди.

28Сонда Набуходоносор былай деди:

– Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоның Қудайына алғыс-мақтаўлар болсын! Ол өз периштесин жиберип, Өзине исенген қулларын қутқарды. Олар өз Қудайынан басқа қудайларға сыйыныўдан гөре, жанынан кешиўди абзал көрди, соның ушын, патшаның, яғный мениң буйрығыма бойсыныўдан бас тартты.

29Соның ушын, мынаны пәрман қыламан: Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоның Қудайына тил тийгизген ҳәр бир адам қайсы халық, миллет ямаса қайсы тилге тийисли болыўына қарамастан, олар шаўып тасланады, үйлери болса ўайран қылынады. Өйткени бундай қылып қутқара алатуғын басқа қудай жоқ+.

30Кейин патша Шадрах, Мешах ҳәм Абед-Негоның мәртебесин және де асырып, оларды Бабилон ўәлаятындағы жоқарғы лаўазымға көтерди.

Набуходоносордың екинши түси

31Патша Набуходоносор жер жүзиндеги барлық халықлар, миллетлер ҳәм ҳәр түрли тилдеги адамларға мынадай хабар жоллады:

«Сизлерге тынышлық ҳәм берекет тилеймен!+
32Қудай Тааланың маған көрсеткен белги ҳәм кәраматлары ҳаққында сизлерди хабардар қылмақшыман.

33Қандай уллы Оның белгилери!

Қандай қүдиретли кәраматлары!

Оның патшалығы – мәңги патшалық болар,

Оның ҳүкимдарлығы әўладтан-әўладқа даўам етер»+.

4

4^1Мен, Набуходоносор өз үйимде – сарайымда тыныш, рәҳәтленип жасап атырған едим. 2Бирақ бир күни түнде қорқынышлы түс көрдим. Төсегимде жатқанымда, бул түс ҳәм аянлар мени қатты қорқынышқа салды+. 3Түсимди маған жорып бериўи ушын Бабилонның барлық данышпанларын алдыма алып келиўди буйырдым. 4Алдыма келген палкерлерге, порханларға, данышпанларға ҳәм болжаўшыларға түсимди айтып бердим, бирақ олар оны жорый алмады+. 5Ақырында аты мениң қудайымның аты менен аталған Белтешассар деген мухаддес қудайлардың руўхы менен толған Даниел алдыма келди. Мен оған түсимди айтып берип, былай дедим:+

6– Ҳәй, Белтешассар, данышпанлардың басшысы, сенде мухаддес қудайлардың руўхы бар екенин ҳәм ҳәр бир сырды аша алатуғыныңды билемен. Көрген түсимди тыңлап, маған жорып бер. 7Төсегимде жатып, көрген аянларда дүньяның ортасында өсип турған жүдә үлкен бир теректи көрдим+. 8Терек өсип барып, күшке толды ҳәм оның ушы аспанға жетти. Бул теректи дүньяның төрт тәрепинен көриўге болатуғын еди. 9Оның жапырақлары сулыў ҳәм пүткил дүньяны тәмийинлейтуғын мол мийўеси бар еди. Жабайы ҳайўанлар оның саясында пана таўып, көктеги қуслар шақаларына уя салып, жер жүзиндеги барлық тири жанлар оннан азықланатуғын еди. 10Төсегимде жатып, көрип атырған аянда, аспаннан мухаддес бир гүзетши түсип келди. 11Ол бәлент даўыс пенен былай деди: «Теректи кесип, шақаларын шаўып таслаңлар, жапырақларын үзип, мийўелерин шашып таслаңлар. Саясындағы ҳайўанларды қуўыңлар, шақаларындағы қусларды ушырып жибериңлер. 12Бирақ теректиң түбири менен тамырларына тиймеңлер, оны темир ҳәм қола менен шынжырлап, жабайы шөплердиң арасында қалдырыңлар. Ол аспаннан түскен шыққа шомылсын, жабайы ҳайўанлар менен жасап, несийбесин дала шөплеринен терип жесин. 13Оннан адамзат жүреги алып тасланып, ҳайўан жүреги берилсин. Ол жети мүддет ҳайўандай болып жасасын. 14Бул ҳүкимди гүзетшилер, қарарды мухаддеслер шығарды. Солай етип, ҳәр бир тири жан Қудай Тааланың адамзат патшалығының Ҳүкимдары екенин билсин. Ол патшалықты қәлеген адамына берер, ҳәттеки, қарапайым адамды тахтқа отырғызар»+. 15Мен, патша Набуходоносор усындай түс көрдим. Енди сен, Белтешассар маған оны жорып бер, себеби патшалығымдағы данышпанлардың ҳеш бири түсимди жорып бере алмады. Ал бул сениң қолыңнан келеди, өйткени сенде мухаддес қудайлардың руўхы бар+.

Даниелдиң түсти жорыўы

16Кейин Даниел, яғный Белтешассар бир неше ўақыт өзине келе алмай турды, ойлары оны қорқынышқа салған еди. Сонда патша оған:

– Белтешассар, түсим де, оның жорылыўы да сени қорқынышқа салмасын, – деди.

Сонда Белтешассар былай деп жуўап берди:

– Мырзам, бул түс сизди жек көретуғынлардың, оның жорылыўы душпанларыңыздың басына түссин!+
17Сиз уша басы аспанға тийип турған бийик ҳәм күшли бир теректи көрдиңиз. Бул терек соншелли үлкен болғанлықтан, оны дүньяның төрт тәрепинен көриўге болатуғын еди. 18Оның жапырақлары жүдә сулыў, пүткил дүньяны тәмийинлейтуғын мол мийўелери бар еди. Оның саясында жабайы ҳайўанлар жасап, көктеги қуслар шақаларына уя салған еди. 19Патшам, бул терек сиз боласыз. Сиз уллы ҳәм күшли болдыңыз. Уллылығыңыз көклерге жетип, ҳүкимдарлығыңыз пүткил жер жүзине жайылды+. 20Сиз аспаннан түсип киятырған мухаддес гүзетшини де көрдиңиз. Ол: «Теректи кесип, жоқ қылыңлар. Бирақ оның түбири ҳәм тамырларына тиймеңлер, оларды темир ҳәм қола менен шынжырлап, жабайы шөплердиң арасына қалдырыңлар. Жети мүддет даўамында ол аспаннан түскен шыққа шомылып, жабайы ҳайўанлар менен бирге жасасын», – деди. 21Патшамыз, түстиң жорылыўы ҳәм Қудай Тааланың тақсырым болған сизге шығарған қарары мынадай: 22сиз адамлар жәмийетинен шығарылып, жабайы ҳайўанлардың арасында жасайсыз. Қудай Тааланың адамзат патшалығының жалғыз Ҳүкимдары екенин ҳәм Ол тахтты қәлеген адамына беретуғынын түсингениңизше жети мүддет даўамында малға уқсап от жеп, аспаннан түскен шыққа шомыласыз. 23Деген менен, теректиң түбири ҳәм тамырлары қалдырылсын! – деген буйрық мынаны аңлатады: Барлық ҳүкимдарлықтың аспандағы Қудайға тийисли екенин түсингениңизден кейин, патшалығыңыз қайта тикленеди. 24Сонлықтан тақсыр, сизден өтинемен, мәсләҳәтимди алыңыз: гүналарыңыздан бас тартып, туўры ислерди ислең, айып ислериңизден бас кешип, жарлыларға реҳим қылың. Сонда сизиң табыслы өмириңиз даўам етеди+.

Набуходоносордың түсиниң оңынан келиўи

25Булардың ҳәммеси патша Набуходоносордың басына түсти. 26Арадан он еки ай өткеннен соң, ол Бабилондағы сарайының там басына шығып жүрди. 27Сонда ол қалаға қарап:

– Өзим қурдырған патша қаласы болған уллы Бабилонға қараңлар! Мен буны уллы салтанатым ушын өз қүдиретим менен қурдым, – деди. 28Ол бул сөзлерди айтып үлгерместен-ақ аспаннан бир даўыс келди:

– Ҳәй, патша Набуходоносор, сөзиме қулақ сал! Ҳәзирден баслап, сен тахтыңнан түсирилдиң. 29Сен адамлар жәмийетинен айдалып, жабайы ҳайўанлар менен жасайсаң. Қудай Таала – адамзат патшалығының жалғыз Ҳүкимдары екенин ҳәм Ол тахтты қәлеген адамына беретуғынын түсинип жетпегениңше, жети мүддет даўамында малға уқсап от жеп жүресең.

30Набуходоносорға айтылған бул сөзлер сол ўақытта орынланды. Ол адамлар жәмийетинен айдалды ҳәм мал сыяқлы от жеп, аспаннан түскен шыққа шомылды. Шашлары бүркиттиң қанатларының узынлығындай, тырнақлары болса қустың тырнақларындай болып өсип кетти.

31Белгиленген мүддет тамамланғанда, мен, Набуходоносор көзлеримди көкке тиктим ҳәм сол ўақытта өзиме келдим. Қудай Таалаға алғыс-мақтаўлар айттым, мәңги өмир сүриўшини алғыслап, уллыладым:

Оның ҳүкимдарлығы – мәңги ҳүкимдарлық,

Оның патшалығы әўладтан-әўладқа даўам етер+.

32Дүньяда жасап атырғанлар Оның алдында ҳеш нәрсе емес,

Ол аспандағы күшлердиң ҳәм дүньяда жасап атырғанлардың үстинен,

Өзиниң қәлеген ҳүкимин шығарар.

Ҳеш ким Оны тоқтата алмас,

Оған «Не қылып атырсаң?» – деп ҳеш ким айта алмас+.

33Ес-ақылым қайтып келген ўақыттың өзинде, мениң патшалық мәртебем, абырайым ҳәм салтанатым қайта тикленди. Кеңесгөйлерим ҳәм ақсүйеклерим мени излеп келди. Мен қайтадан тахтқа отырдым, уллылығым болса, алдынғысынан да асып кетти+. 34Енди мен, Набуходоносор Аспанның Патшасына алғыс-мақтаў айтаман, Оны алғыслап, уллылайман. Өйткени Оның барлық ислери ҳақыйқат ҳәм жоллары әдил. Тәкаббирлердиң көкирегин басыўға Оның күши жетеди.

5

Патша Белшассардың берген зыяпаты

5^1Патша Белшассар өзиниң мың ақсүйеги ушын үлкен зыяпат берип, олар менен бирге шарап ишти+. 2Шараптан мәс болған Белшассар Ерусалимдеги Ибадатханадан әкеси Набуходоносор алып келген алтын ҳәм гүмис кеселерди алып келиўди буйырды. Патша ақсүйеклери, ҳаяллары ҳәм тоқаллары менен сол кеселерден шарап ишпекши еди+. 3Солай етип, Ерусалимдеги Ибадатханадан, яғный Қудайдың Үйинен алып келинген алтын ыдысларды алдырып, патшаның өзи, ақсүйеклери, ҳаяллары ҳәм тоқаллары сол ыдыслардан шарап ишти. 4Олар шараптан ишип, алтын, гүмис, қола, темир, ағаш ҳәм тастан исленген қудайларды алғыслады+.

5Күтилмегенде, бир инсан қолы пайда болып, шыра қойғыштың қасындағы патша сарайының ҳәкленген дийўалына жаза баслады. Патша жазып атырған қолды көрди. 6Оны қорқыныш бийлеп алып, жүзи бозарып кетти ҳәм белинде қуўаты қалмай, дизелери қалтырай баслады+. 7Патша даўыслап бақырып, порхан, данышпанлар ҳәм болжаўшыларды алып келиўди буйырды. Патша Бабилон данышпанларына:

– Ким бул жазыўды оқып, оның мәнисин маған түсиндирип берсе, сол адамның үстине патшалық шапан кийгиземен, мойнына алтын шынжыр тағып, патшалықта үшинши ҳүкимдар етип тайынлайман, – деди+.

8Патшаның барлық данышпанлары ишке кирип келди, бирақ олар жазыўды оқый алмады, оның мәнисин де түсиндирип бере алмады+. 9Патша Белшассар қатты қорқынышқа түсип, жүзи бозарып кетти, ақсүйеклери болса сасқалақлап қалды.

10Сол ўақытта патша ҳәм ақсүйеклериниң даўысларын еситип, зыяпат болып атырған жерге келген патшаның анасы:

– Мырзамыз патшаның өмири узақ болсын! Қорқпа, түриңиз де қуўармасын!+
11Сизиң патшалығыңызда мухаддес қудайлардың руўхына толған бир адам бар. Әкеңниң дәўиринде бул адам ақыллы, зейинли ҳәм қудайлар сыяқлы дана деп тән алынған еди. Әкең патша Набуходоносор оны палкер, порхан, данышпан ҳәм болжаўшылардың басшысы етип тайынлаған еди+. 12Патша Набуходоносор Белтешассар деп атаған сол Даниел түслерди жорыўда да, жумбақларды түсиндириўде де, машқалаларды шешиўде де ғайры тәбийғый руўхқа, билим ҳәм ақыл-парасатқа ийе. Патшам, Даниелди усы жерге алып келиўди буйыр, ол сизге мына жазыўдың мәнисин түсиндирип берсин, – деди+.

13Солай етип, Даниел патшаның алдына алып келинди. Патша Даниелге былай деди:

– Патша әкем Яҳудадан алып келген тутқынлар арасындағы Даниел сенбисең? 14Сени қудайлар руўхы менен толған, ақыллы, зейинли ҳәм дана деп еситтим. 15Мен данышпанларды ҳәм порханларды мына жазыўды оқып, мәнисин түсиндирип берсин, деп шақырттым. Деген менен, олардың биреўи де мәнисин айта алмады. 16Сениң жумбақларды шешип, оларды түсиндире алатуғыныңды еситтим. Егер сен ҳәзир бул жазыўды оқып, оның мәнисин түсиндире алсаң, мен сениң үстиңе патшалық шапан кийгиземен, мойныңа алтын шынжыр тағып, патшалықтағы үшинши ҳүкимдар етип тайынлайман.

17Даниел патшаға былай деп жуўап берди:

– Саўғаларыңыз өзиңизде қала берсин, яки оларды басқа биреўге бериң. Мен бул жазыўды сонда да оқып, оның мәнисин түсиндирип беремен+.

18Тақсыр, Қудай Таала әкеңиз Набуходоносорға патшалық, уллылық, даңқ ҳәм ҳүрмет берди. 19Қудай оған берген уллылығы себепли ҳәмме халықлар, миллетлер ҳәм ҳәр бир тилдеги адамлар әкеңизден қорқып қалтырайтуғын еди. Ол қәлегенин өлтирип, қәлегенин тири қалдыратуғын, қәлегенин мәртебеге көтерип, қәлегенин хор қылатуғын еди. 20Деген менен, ол тәкаббирленип, менмен болып кеткенликтен, патшалық тахттан түсирилип, барлық салтанатынан айырылған еди+. 21Ол адамлар жәмийетинен шығарылып, ақылсыз ҳайўандай болып қалған еди. Әкеңиз адамзат патшалығының жалғыз ҳүкимдары Қудай Таала екенин ҳәм Ол тахтты қәлеген адамына беретуғынын түсингенше, жабайы ешеклер менен бирге жасап, мал сыяқлы от пенен азықланды ҳәм аспаннан түскен шыққа шомылды+.

22Ал оның зүряды болған сиз, патша Белшассар, булардың ҳәммесинен хабарыңыз болса да, кишипейил болмадыңыз. 23Буның орнына сиз аспанның Ийесине қарсы бас көтердиңиз. Қудайдың Ибадатханасындағы ыдысларды алдырып, ақсүйеклериңиз, ҳаялларыңыз ҳәм тоқалларыңыз бенен шарап иштиңиз. Көрмейтуғын, еситпейтуғын, ҳеш нәрсени билмейтуғын гүмис, алтын, қола, темир, ағаш ҳәм тастан соғылған қудайларды алғысладыңыз. Бирақ өмириңизди ҳәм барлық жолларыңызды қолында услап турған Қудайды уллыламадыңыз+. 24Соның ушын, Қудай қол жиберип, усы сөзлерди жаздырды.

25Бунда былай деп жазылған: «МЕНЕ, МЕНЕ, ТЕКЕЛ» ҳәм «ПАРСИН». 26Буның мәниси мынадан ибарат: МЕНЕ – Қудай сизиң ҳүкимдарлық күниңизди есаплап шығып, оның соңын белгиледи. 27ТЕКЕЛ – сиз тәрезиде тартылып, жеңил болып шықтыңыз+. 28ПЕРЕС[*] – патшалығыңыз бөлинип, Мидия ҳәм Персияға бериледи.

29Сонда Белшассардың берген буйрығы бойынша, Даниелге патшалық шапан кийдирилип, мойнына алтын шынжыр тағылды ҳәм ол патшалықтағы үшинши ҳүкимдар, деп жәрияланды.

30Сол күни түнде Бабилония патшасы Белшассар өлтирилди. 31Оның патшалығын алпыс еки жасар мидиялы Дарий ийеледи+.

6

Даниелдиң арысланлар турған шуқырға тасланыўы

6^1Патша Дарий пүткил патшалықтағы жерлерди 120 ўәлаятқа бөлип, ҳәр бир ўәлаят үстинен найып тайынлаўды шешти. 2Патшаға қыйын болмаўы ушын, найыплардан есап алып отыратуғын үш ўәзир тайынланды, олардың ишинде Даниел де бар еди. 3Даниел басқа ўәзирлер ҳәм найыпларға қарағанда өз исин жоқары дәрежеде алып баратуғын еди. Соның ушын, патша пүткил патшалыққа басқарыўшы етип, Даниелди тайынлаўды жобаластырып қойған еди+. 4Сонда буны көре алмаған басқа ўәзирлер ҳәм найыплар Даниелди айыплаўға урынып, оның басқарыў ислеринен кемшилик табыўға ҳәрекет қылды. Бирақ оннан бирде бир қәте яки кемшилик таба алмады. Себеби Даниел садық еди. Оннан ҳеш қандай гүна да, айып та табылмады+. 5Ақырында олар бир-бирине былай деди: «Оның Қудайының нызамына байланыслы бир нәрселер таппасақ, Даниелге қарсы басқа айып таба алмаймыз».

6Сонда ўәзирлер ҳәм найыплар патшаның алдына барып былай деди:

– Патша Дарий, өмириңиз узақ болсын!+
7Патшалықтағы барлық ўәзирлер, ҳүкимдарлар, найыплар, кеңесгөйлер ҳәм ҳәкимлер кеңесип, патшамыз, сизиң мынадай қатаң пәрман шығарыўыңызды мақул таптық: Отыз күн ишинде ким де ким сизден басқа адамға ямаса қудайға сыйынса, ямаса дуўа етсе, ол арысланлар турған шуқырға таслансын. 8Патша, пәрман шығарып, оны тастыйықлаң. Бул пәрман Мидия ҳәм Персия нызамларына муўапық өзгертилмейтуғын ҳәм бийкар етилмейтуғын болсын+.

9Солай етип, патша Дарий пәрманды тастыйықлады.

10Даниел пәрманның тастыйықланғанын билсе де, үйине барып, терезелери Ерусалим тәрепке қарап ашылған жоқарғы бөлмесине шықты да, әдеттегидей күнине үш мәрте дизерлеп, Қудайға дуўа етти ҳәм Оны алғыслады+.

11Оған қарсы тил бириктирген адамлар бир топар болып, үйине барды ҳәм Даниелдиң өз Қудайына дуўа етип, мийрим-шәпәәт сорап атырғанының үстинен шықты. 12Сонда олар патшаның алдына барып, шығарылған пәрман ҳаққында былай деп айта баслады:

– Тақсыр! Сиз пәрман шығарып, ким де ким отыз күн ишинде сизден басқа бир қудайға ямаса адамға дуўа етсе, ол арысланлар турған шуқырға тасланады, деп тастыйықлаған жоқ па едиңиз?

Патша:

– Аўа, мен шығарған бул пәрман Мидия ҳәм Персия патшалығының нызамларына муўапық қатаң, өзгермейди, – деп жуўап берди.

13Олар патшаға былай деди:

– Тақсыр Яҳуда тутқынларынан болған Даниел сизди де, сиз шығарған пәрманды да менсинбей, ол күнине үш мәрте өз Қудайына дуўа етип атыр, – деди+.

14Патша буны еситип, қатты қәўетерге түсти. Ол Даниелди қутқарып қалыўды жүрегинде нийет етти. Ҳәттеки, күн батқанша қолынан келгенше оны қутқарыўға ҳәрекет қылды. 15Деген менен, Даниелге қарсы тил бириктиргенлер патшаның алдына келип:

– Тақсыр, Мидия ҳәм Персия нызамларына муўапық, патша шығарған ҳәр бир буйрық ҳәм пәрман өзгертилмейтуғынын билесиз, – деди.

16Сонда патша Даниелди алып келип, арысланлар турған шуқырға таслаўды буйырды. Даниелдиң өзине болса:

– Ҳәмме ўақытта өзиң хызмет етип келген сол Қудайың сени қутқарсын! – деди.

17Бир тас әкелинип шуқырдың аўзы жаўып қойылды. Даниелге байланыслы жағдай өзгертилмесин, деп патша өзиниң ҳәм ақсүйеклериниң мөр жүзиклери менен тасты мөрлеп қойды+. 18Кейин патша өз сарайына қайтты. Оған кеўил көтеретуғын ҳеш нәрсе әкелинбеди ҳәм түнди ҳеш нәрсе жемей өткерди. Түни менен уйықламай шықты.

19Таң атыўдан патша орнынан турып, асығып-үсигип, арысланлар турған шуқырға қарай жүрип кетти. 20Ол шуқырға жақынлап барғаннан, муңлы даўыс пенен:

– Ҳәй, тири Қудайдың қулы Даниел! Сен ҳәмме ўақытта хызмет етип жүрген Қудайың сени арысланлардан қутқара алды ма? – деди.

21Даниел:

– Тақсыр, өмириңиз узақ болсын!+
22Мениң Қудайым периштесин жиберип, арысланлардың аўзын жаўып қойды ҳәм арысланлар маған ҳеш қандай зыян тийгизбеди. Өйткени Қудайымның алдында гүнасыз болдым ҳәм сизиң алдыңызда да мен ҳеш қандай айып ис қылмадым, – деп жуўап берди.

23Сонда патшаның қуўанышы ишине сыймай, оны шуқырдан шығарыўды буйырды. Даниелди шуқырдан шығарған адамлар, оған ҳеш қандай зыян тиймегенин көрди, себеби Даниел өз Қудайына исенген еди+. 24Патшаның буйрығы бойынша, Даниелди наҳақ қаралаған адамлар алып келинип, ҳаяллары ҳәм балалары менен бирге арысланлар турған шуқырға тасланды. Олар шуқырдың түбине жетпей атырып-ақ, арысланлар оларға тасланып, сүйеклерин сындырып, майдалап таслады+.

25Соннан кейин, патша Дарий жер жүзиндеги барлық халықлар, миллетлер ҳәм ҳәр бир тилдеги адамларға былай деп хат жоллады: «Сизлерге тынышлық ҳәм берекет болсын!+
26Мен мынадай пәрман шығараман: патшалығымдағы барлық адамлар Даниелдиң Қудайынан қорқып, қалтырасын, өйткени:

Ол мәңги бар болған тири Қудайдур,
Оның патшалығы ҳасла қуламас,
Ҳүкимдарлығы ҳеш қашан таўысылмас+.
27Ол азат қылады ҳәм қутқарады,

Аспан менен жерде белги ҳәм кәраматлар көрсетеди,

Ол қутқарды Даниелди арысланлардың пәнжесинен»+.

28Солай етип, патша Дарий ҳәм Персия патшасы Кир ҳүкимдарлық жүргизген дәўирлерде Даниел табысқа еристи+.

7

Даниелдиң төрт мақлуқ ҳаққында көрген аяны

7^1Бабилония патшасы Белшассардың патшалығының биринши жылында Даниел төсегинде жатып, түсинде аянлар көрди. Сонда ол түсин жазып,+
2былай деп баян қылды:

Түнде көрген аянда аспанның төрт тәрепинен ескен күшли самал уллы теңизди толқынландырып атырған екен+. 3Сол теңизден бир-бирине уқсамайтуғын үлкен төрт жыртқыш мақлуқ шықты+. 4Бириншиси арысланға уқсайтуғын еди. Онда бүркиттиң қанатлары бар еди. Қандай да бир күштиң оның қанатларын жулып таслағанын ҳәм жерден көтерип, адамға уқсатып еки аяққа турғызып қойғанын көрдим. Сол мақлуққа адамның жүреги берилди.

5Екинши мақлуқ артқы аяқлары менен турған айыўға уқсайтуғын еди. Ол аўзына үш қабырға сүйекти тислеп алған еди. Оған: «Қәне, тойғаныңша гөш же», – деп айтылды.

6Соңынан қапланға уқсаған басқа бир мақлуқты көрдим. Оның арқасында қустың төрт қанаты бар еди ҳәм ол төрт баслы еди. Оған ҳүкимдарлық етиў ҳуқықы берилген еди+.

7Соннан кейин, түр-түси қорқынышлы, айбатлы ҳәм жүдә күшли төртинши мақлуқты көрдим. Ол темир тислери менен барлығын шайнап, майдалап таслады. Ал қалдықларын болса, аяқлары менен басып езди. Ол алдынғы мақлуқларға уқсамайтуғын еди, оның он мүйизи бар еди+. 8Мен усы мақлуқтың мүйизлерин тамаша қылып турғанымда, олардың арасынан өсип шығып атырған және бир кишкене мүйиз көрдим. Оған орын босатыў ушын, алдынғы он мүйизден үшеўи түби менен қопарылып түсти. Жаңа өсип шыққан мүйизде адамның көзине уқсаған көзлери ҳәм менменлик пенен сөйлейтуғын аўзы бар еди+.

Қудайдың ҳүкими

9Мен тахтлардың орын-орынларына қойылып, Әзелден Бар Болғанның өз орнына отырғанын көрдим. Оның кийими аппақ қардай, шашлары болса тап-таза мамықтай еди. Оның тахты жанып турған жалын, тахттың дөңгелеклери лаўлап турған от сыяқлы еди+. 10Оның алдынан отлы бир дәрья ағып шықты. Мың-мыңлағанлар Оған хызмет етип, он мың – он мыңлағаны Оның алдында турды. Ҳүким басланды, китаплар ашылды+.

11Менменлик пенен сөйлеп атырған сол кишкене мүйизге қарап турғанымда, сол төртинши мақлуқ көз алдымда өлтирилди ҳәм оның өлиги отқа тасланып, жоқ қылынды+. 12Басқа мақлуқлардан болса ҳүкимдарлық тартып алынды, бирақ белгили бир ўақытқа дейин жасаўына рухсат берилди.

13Түнде көрген сол аянымда мен аспан бултларында киятырған адам улына уқсаған биреўди көрдим. Ол Әзелден Бар Болғанның алдына апарылды+. 14Оған ҳүкимдарлық, уллылық ҳәм патшалық берилди. Барлық халықлар, миллетлер ҳәм ҳәр бир тилдеги адамлар оған хызмет етти. Оның бийлиги таўысылмайтуғын, мәңги ҳүкимдарлық, патшалығы ҳеш қашан қуламайтуғын патшалықдур+.

Аянның мәниси

15Даниел, яғный мен ишимнен руўхый қатты тынышсызландым ҳәм көрген аяным мени қәўетерге салды+. 16Мен сол жерде турғанлардың бирине жақынлап, булардың ҳәммесиниң ҳақыйқый мәнисин айтып бериўин сорадым. Ол маған аянның мәнисин ашып, былай деп түсиндирип берди:

17– Бул төрт үлкен мақлуқ – жер жүзинде пайда болатуғын төрт патша. 18Бирақ Қудай Тааланың мухаддеслери патшалықты қолға алып, олар шексиз, мәңги ҳүкимдарлық қылады+.

19Сонда төртинши мақлуқ туўралы шын мәнисин билиўди қәлеген едим, өйткени ол басқа мақлуқлардан айрықша ҳәм қатты қорқынышлы еди. Темир тислери ҳәм қола тырнақлары бар бул мақлуқ барлығын шайнап майдалап, қалғанларын болса басып езетуғын еди. 20Оның басындағы он мүйиздиң ҳәм жаңа өсип шыққан мүйиздиң мәнисин билиўди қәледим. Сол мүйиз өсип шығып атырғанда, орнындағы үш мүйизди түсирип жиберген еди. Көзлери ҳәм менменлик пенен сөйлейтуғын аўзы бар бул мүйиз басқа мүйизлерге қарағанда көбирек күшке ийе болып көринетуғын еди.

21Мен тамаша қылып турғанымда, сол мүйиз мухаддес адамлар менен саўаш жүргизип, оларды жеңип атырған еди+. 22Сонда Әзелден Бар Болған келип, Өзиниң мухаддеслери ушын әдил ҳүким шығарды. Қудайдың мухаддеслериниң патшалықты қолға алатуғын ўақты келген еди.

23Сәўбетлесим даўам етип былай деп түсиндирип берди:

– Төртинши мақлуқ – бул жер жүзинде ҳүкимдарлық қылатуғын төртинши патшалықтың тымсалы. Бул патшалық басқа патшалықлардан айрықша болады. Ол пүткил дүньяны шайнап, езип майдалап таслайды+. 24Мақлуқтың он мүйизи – патшалықты басқаратуғын он патша. Кейинирек жаңадан бир патша пайда болады. Бул патша алдынғы он патшадан айрықша болады ҳәм олардың арасынан үш патшаны тахттан түсирип таслайды. 25Ол Қудай Таалаға қарсы сөзлерди айтып, Оның мухаддеслерин езеди. Мухаддес байрамлар ҳәм нызамларды өзгертиўге ҳәрекет етеди. Қудайдың мухаддеслери бир мүддет, еки мүддет ҳәм ярым мүддет даўамында сол патшаның зулымлығы астында болады. 26Усы мүддетлер тамамланғанда, аспанда ҳүким жыйналысы басланады. Залым патша тахттан түсирилип, пүткиллей жоқ қылынады. 27Қудай Тааланың мухаддеслерине болса патшалық, ҳүкимдарлық ҳәм аспан астындағы барлық патшалықлардың уллылығы бериледи. Олардың патшалығы мәңги патшалық болады. Барлық ҳүкимдарлық оларға бойсынып, хызмет етеди+.

28Көрген, еситкенлерим усылардан ибарат еди. Мен, Даниел бул түсимнен сондай қатты қәўетерленип, жүзим солғын тартып кеткен еди. Деген менен, булардың ҳәммесин ишимде сақладым+.

8

Қошқар ҳәм теке ҳаққындағы аян

8^1Биринши аяннан кейин, патша Белшассардың ҳүкимдарлығының үшинши жылында Даниелге, яғный маған және бир аян көринди+. 2Бул аянда мен Элам ўәлаятының Суза қорған қаласында, Улай каналының бойында турған екенмен+. 3Мен канал бойында бир қошқардың турғанын көрдим. Оның узын еки мүйизи бар еди. Оның мүйизиниң бири узынырақ, сол узын мүйизи екинши болып шыққан еди. 4Қошқар батыс, арқа ҳәм қубла тәреплерге өзин урып атырғанын көрдим. Ҳеш бир ҳайўан оған қарсы шыға алмайтуғын еди ҳәм оның қолынан ҳеш нәрсени қутқара алмайтуғын еди. Қошқар қәлегенин ислеп, өзин айбатлы қылып көрсетти.

5Буны тамаша қылып турғанымда, батыс тәрептен бир текениң пүткил жер жүзин аралап, туяқлары жерге тийместен киятырғанын көрдим. Оның көзлериниң ортасында бир үлкен мүйизи бар еди. 6Ол бар күши ҳәм ғәзеби менен мен көрген каналдың бойында турған еки мүйизли қошқарға қарай тасланды. 7Ғәзеп пенен қошқарды сүзип, оның мүйизлерин сындырғанын көрдим. Қошқардың текеге қарсы шығатуғын күши жоқ еди. Теке оны жерге қулатып, басқылап таслады, қошқарды оның қолынан қутқаратуғын ҳеш ким болмады+.

8Теке қатты күшейип кетти, бирақ күш-қүдиретке толған ўақытта, оның үлкен мүйизи сынып түсти ҳәм оның орнына төрт тәрепке қайырылып, басқа үлкен төрт мүйиз өсип шықты+.

9Сол мүйизлердиң биринен және бир кишкене мүйиз өсип шықты. Кейин ол үлкейип, қублаға, шығысқа ҳәм гөззал үлкеге қарай жайыла берди+. 10Қүдирети көкке жеткен бул мүйиз аспан ләшкерлерине ҳүжим қылды. Аспан ләшкерлери болған жулдызлардың базыларын жерге түсирип, оларды басқылап таслады+. 11Ҳәттеки, аспан ләшкерлериниң сәркәрдасын менсинбей, оған берилетуғын күнделикли қурбанлықларды тоқтатты. Мухаддес мәканды болса ўайран қылды+. 12Жаўызлық себепли аспан ләшкерлери күнделикли қурбанлықлар менен бирге оған тапсырылды. Ҳақыйқатты аяқ асты қылған сол мүйиз ҳәр бир исинде табысқа ерисер еди.

13Кейин бир периштениң сөйлесип атырғанын еситип қалдым. Басқа бир периште оннан былай деп сорады:

– Аяндағы бул жаўызлық күнделикли қурбанлықлардың орнын қашанға дейин ийелейди? Қашанға дейин Мухаддес орын ҳәм аспан ләшкерлери аяқ асты болады+?

14Екинши периште маған былай деди:

– Бундай аўҳал еки мың үш жүз күн ҳәм түн даўам етеди. Соннан кейин, Мухаддес орын пәкленип, алдынғы ҳалына қайтарылады.

Периште Жабрайылдың аянды түсиндирип бериўи

15Мен, Даниел көрген аянның мәнисин түсиниў ушын, басымды қатырып турғанымда, күтилмегенде, алдымда адам сүлдериндеги биреў пайда болды. 16Сол ўақытта мен Улай каналынан: «Ҳәй, Жабрайыл, бул адамға аянның мәнисин түсиндирип бер», – деп айтқан адам даўысын еситтим+. 17Жабрайыл мен турған жерге жақынласқанда, қорққанымнан ет бетимнен жерге жығылдым. Бирақ ол маған:

– Ҳәй, инсан улы, бул ақырзаман ҳаққындағы аян екенин түсин, – деди+.

18Ол сөйлеп атырғанда естен аўып, жерде созылып жатырған едим. Деген менен, ол қолын созып, мени аяққа турғызып қойды да,+
19маған былай деди:

– Қулақ сал, Қудай Өз ғәзебин жер жүзине шашыўды белгилеген ўақтында, нелер болатуғынын саған билдиремен. Себеби бул аян белгиленген ақырзаманға байланыслы+. 20Сен көрген еки мүйизли қошқар – бул Мидия ҳәм Персия патшалары. 21Жүнли теке болса – Грек патшасы. Еки көзиниң ортасындағы үлкен мүйиз – Грек тахтына отыратуғын биринши патша+. 22Сынып түскен мүйиздиң орнына шыққан төрт мүйиз – сол халықтан шығатуғын төрт патшалықты билдиреди. Тахтқа отырған төрт патша алдынғы патшаға қарағанда ҳәлсиз болады.

23Сол төрт патшаның ҳүкимдарлығының ақыры жақынлап, гүналары толып тасқанда, ҳийлекерликке шебер, айбат жүзли бир патша бас көтерип шығады. 24Ол жүдә күшейип кетеди, бирақ өз күши менен буған ериспейди. Ол ҳәмме нәрсени ўайран қылып, барлық ислеринде табысқа ериседи. Күшли басшыларды ҳәм мухаддес халықты қырып таслайды+. 25Ол сумлығы менен ҳийлекерлиги арқалы табысқа ерисип, тәкаббирленип кетеди. Көп адамларды ескертип отырмай өлтиреди, ҳәттеки, ең уллы патшалардың Патшасына қарсы бас көтереди. Бирақ ол инсан қолы тиймей-ақ жоқ қылынады+. 26Саған айтылған азанға ҳәм кешке байланыслы аян ҳақыйқат. Сен аянды сыр тут, өйткени бул узақ келешекке байланыслы+.

27Усы ўақыядан соң, Даниелдиң, яғный мениң мәнисим қашып, бир неше күн аўырып жаттым. Соңынан орнымнан турып, патшаның хызметине қайттым. Деген менен, бул аян мени пүткиллей ҳаўлықтырып таслаған еди. Мен оның мәнисин түсинбеген едим.

9

Даниелдиң өз халқы ушын дуўа етиўи

9^1Бабилония патшалығына отырған мидиялы Ахашўерош улы Дарийдиң ҳүкимдарлығының биринши жылы еди+. 2Мен, Даниел Дарийдиң ҳүкимдарлығының дәслепки жылында Мухаддес Жазыўларды түсиниўге кирискен едим. Жаратқан Ийениң пайғамбар Еремияға айтқан сөзлери бойынша, Ерусалимниң жетпис жыл даўамында ўайран болып жататуғынын билип алдым+.

3Сонда мен жүзимди Қудай Ийе тәрепке бурып, жалбарынып дуўа еттим, ораза туттым, аза кийимин кийип, күлге отырдым+. 4Қудайым Жаратқан Ийеге дуўа етип, гүналарымызды мойынлап, былай дедим:

«О, Ийе, уллы ҳәм айбатлы Қудай! Сени сүйип, буйрықларыңа бойсынғанлар менен дүзген келисимиңде садық қаласаң!+
5Ал бизлер гүна ислеп, жаманлыққа қол урдық. Жаўыз ислерди ислеп, Саған қарсы бас көтердик, буйрықларыңнан ҳәм нызамларыңнан жүз бурдық+. 6Бизлер Сениң атың менен патшаларымызға, басшыларымызға, ата-бабаларымызға ҳәм елимиздеги барлық халыққа сөйлеген хызметкерлериң болған пайғамбарларға қулақ салмадық+.

7Әдалатлық Сен тәрепте, Ийе! Ал бизлер бүгин шерменде болдық. Бизлер Саған қыянет еткенимиз ушын Яҳуда ҳәм Ерусалим турғынларын – пүткил Израил халқы болған бизлерди узақ ҳәм жақын еллерге тарқатып жибердиң. 8Жаратқан Ийе, Саған қарсы гүна қылғанымыз ушын патшаларымыз, басшыларымыз, ата-бабаларымыз, – ҳәммемиз шерменде болдық. 9Қудай Ийемиз, бизлер Саған қарсы бас көтерсек те, Сен гүналарымызды кешириўши, реҳимли Қудайсаң+. 10Қудайымыз Жаратқан Ийе, бизлер Саған қулақ салмадық! Хызметкерлериң пайғамбарлар арқалы бизлерге берген нызамларыңа әмел қылмадық.

11Пүткил Израил халқы Нызамыңды бузып, ҳақ жолдан азғырылды, Саған қулақ салыўды қәлемеди. Бизлер Саған қарсы гүна қылғанымыз ушын, қулың Муўсаның Нызамында жазылған нәлетлер басымызға түсти, ишилген антлар орынланды+. 12Аўа, Сен бизлерге ҳәм басшыларымызға ескертип айтқан сөзлериңди жүзеге асырып, бизлерди үлкен апатқа дуўшар еттиң. Ерусалимниң басына түскен аўыр апат жер жүзиндеги ҳеш бир жерде болмаған+. 13Муўсаның Нызамында жазылған барлық апатлар басымызға түсти. Ал бизлер сонда да гүналарымыздан қайтып, Қудайымыз Жаратқан Ийениң мийрим-шәпәәтин излемедик, Оның ҳақыйқат сөзин де еске алмадық+. 14Жаратқан Ийе бизлерди бул апатларға дуўшар қылды, себеби Қудайымыз Жаратқан Ийе ислеген ҳәр бир исинде әдалатлы. Ал бизлер Оның сөзине қулақ салмадық+.

15О, Қудай Ийемиз, Сен Өз халқыңды Мысырдан қүдиретли қолың менен алып шықтың ҳәм ҳәзирге дейин атың даңққа бөленген. Ал бизлер гүна қылдық, жаўызлыққа қол урдық+. 16Ийе, Сен ҳақлығың бойынша Өз қалаң Ерусалимнен, Өзиңниң мухаддес таўыңнан ашыў ҳәм ғәзебиңди алып таслай гөр! Бизлердиң гүналарымыз ҳәм ата-бабаларымыздың нызамсызлықлары себепли Ерусалим ҳәм Өзиң таңлаған халқың қоңсы халықлардың арасында хор болып атыр+. 17Енди Қудайымыз, қулыңның дуўасын ҳәм жалбарыныўын есит. Өзиң ушын, Ийе, ўайран болған Мухаддес мәканыңа нурлы жүзиңди қарат+. 18Қудайым, қулақ салып, есит! Көзлериңди ашып, бизлердиң шеккен азабымызға ҳәм Өз атың менен аталған қалаңның аўҳалына қара. Бизлер өз ҳақлығымызға сүйенип емес, ал Сениң шексиз мийримиңе сүйенип жалбарынамыз+. 19Ийе, қулақ сал! Ийе, бизлерди кешир! Ийе, нәзер салып, ҳәрекет ете гөр! Қудайым, Өзиң ушын асыға гөр, өйткени бул қала ҳәм халық Сениң атың менен аталған»+.

Жабрайылдың аянды түсиндирип бериўи

20Мен тынбай дуўа етип, өзимниң ҳәм халқым Израилдың гүналарын ашық мойынлап, Қудайдың мухаддес таўы – Ерусалим ушын Қудайым Жаратқан Ийеге жалбарынып атырған едим+. 21Мен еле дуўа етип атырғанымда, алдынғы аянымда көрген адам сүлдериндеги Жабрайыл жылдам ушып, қасыма келип турды. Бул кешки қурбанлық усынылатуғын ўақыт еди+. 22Ол маған түсиндирип, былай деди:

– Даниел, мен саған даналық ҳәм түсиник бериў ушын келдим. 23Сен Қудайға дуўа етип баслағаныңда, Ол саған жуўап берген еди. Мен жуўапты саған жеткизиў ушын келдим, себеби сен Қудайдың сүйикли бендесисең. Қәне, енди айтатуғын сөзлериме жақсылап қулақ сал, аянның мәнисин түсинип ал+.

24Жынаят ислерди тоқтатып, гүналарға шек қойыў, айыпларды пәклеў ҳәм мәңги әдилликти орнатыў, аян ҳәм пайғамбарлардың сөзлери әмелге асып, жүдә мухаддес Ибадатхана қайта бағышланып, майланыўы ушын Қудай сениң халқың ҳәм мухаддес қалаң ушын жетпис ҳәпте белгиледи+. 25Мынаны түсинип, билип ал: Ерусалимди қайта қурыў ушын буйрық берилгеннен баслап, майланған ҳүкимдар келгенге дейин жетпис ҳәпте өтеди. Алпыс еки ҳәпте өткенде, Ерусалим қаласы, оның көшелери ҳәм қорғанлары қайта тикленеди, бирақ бул қыйыншылық дәўирде жүз береди. 26Алпыс еки ҳәпте өткенде, майланған ҳүкимдар өлтириледи ҳәм ол ерискен ҳәр бир нәрсе жоқ болады. Кейинги келетуғын ҳүкимдардың әскерлери қаланы да, Ибадатхананы да ўайран қылады. Оның ақыры топан суўындай болып, урыс ақырына дейин даўам етеди. Қудай қыйратыўды қарар еткен еди+. 27Сол ҳүкимдар көп халықлар менен бир ҳәпте күшли бир келисим дүзеди. Сол ҳәптениң ярымы өткенде, ол қурбанлық ҳәм садақаларға шек қояды. Және де, Ибадатханаға ўайран қылатуғын жеркенишли бир затты орнатады. Бул – ўайран қылыўшы ҳүкимдарды жоқ қылыў ушын Қудай белгилеген күнге дейин даўам етеди+.

10

Даниелдиң Тигр дәрьясының бойында көрген аяны

10^1Персия патшасы Кирдиң патшалығының үшинши жылында, Белтешассар деп аталған Даниелге бир аян келди. Келешекте жүз беретуғын күшли саўашқа байланыслы болған бул хабар ҳақыйқат. Даниел бул хабарды аян арқалы түсинди+.

2Сол күнлери мен, Даниел үш ҳәпте аза тутып жүрдим. 3Үш ҳәпте даўамында ҳеш қандай тойымлы аўқат жемедим, гөш пенен шарапты аўзыма да алмадым ҳәм май сүртпедим. 4Биринши айдың жигирма төртинши күни мен уллы дәрьяның, яғный Тигр дәрьясының бойында турған едим+. 5Сонда мен үстинде зығырдан тоқылған ақ кийими, белинде таза алтыннан исленген белбеўи бар биреўди көрдим+. 6Оның денеси сары яқыт сыяқлы жарқырап, жүзи шақмақ жалынындай, көзлери шомдай болып жанып турған еди. Оның аяқ-қоллары жылтыр қоладай жылтырап, даўысы аламан халықтың даўысындай жаңғырып туратуғын еди+.

7Аянды жалғыз мен көрдим. Жанымдағылар аянды көрмесе де, олардың зәррелери ушқаны соншелли, олар қашып, жасырынып алды+. 8Сонда мен бир өзим қалдым. Сол уллы аянды көрип атырғанымда, ҳәлсизленип, жүзим қуўарып, диңкем де қалмаған еди. 9Сонда периштениң даўысын еситтим. Даўысты еситкенимде есимнен аўып, ет бетимнен жерге жығылдым+. 10Сонда бир қол маған тийип, мени көтерип, қол ҳәм дизелериме турғызып қойды+.

11Сол периште маған:

– Ҳәй, Даниел, сен Қудайдың сүйикли бендесисең. Қәне, тур! Саған айтатуғын сөзлериме жақсылап қулақ сал, өйткени ҳәзир мен сениң алдыңа жиберилгенмен.

Ол маған усы сөзлерди айтып атырғанда, мен қалтырап орнымнан турдым+.

12Ол сөзин даўам етип, былай деди:

– Қорқпа, Даниел! Сен бул хабар ҳаққында түсиник алыўды нийет етип, Қудайыңның алдында өзиңди кишипейил тутқан күниңнен-ақ сениң дуўаң қабыл етилди. Дуўаларыңа жуўап бериў ушын алдыңа келдим+. 13Бирақ Персия патшалығының ҳүкимдары жигирма бир күн даўамында маған қарсы турды. Мен Персия патшаларының ишинде жалғыз қалғанымда, бас периштелердиң бири Михаил маған жәрдемге келди+. 14Мен саған келешекте халқыңның басына түсетуғын нәрселерди түсиндириў ушын келдим. Бул аян сол күнлер ҳаққында+.

15Ол усы сөзлерди айтып атырғанда, мен басымды ийип, үнсиз турған едим. 16Соннан соң адам баласына уқсаған биреў еринлериме қолын тийгизди. Сонда мен де аўзымды ашып, алдымда турғанға былай дедим:

– Мырзам, бул аян мени қатты қыйнап жиберди, диңкем қурыды+. 17Мендей бир қулың қалайынша мырзам менен сөйлесе алады? Ҳалым қалмаған, демим тығылып, зорға дем алып атырман.

18Сонда адам улына уқсаған сол биреў және бир мәрте қолын тийгизип, маған күш бағышлап, 19былай деди:

– Ҳәй, Қудайдың сүйикли бендеси, қорқпа! Саған тынышлық болсын! Күшли бол, аўа, күшли бол!

Ол маған сөйлеп атырғанда, маған күш-қуўат енип:

– Мырзам, сиз маған күш-қуўат бердиңиз, енди айта бериң, – дедим+.

20Ол маған:

– Сениң алдыңа не ушын келгенимди билесең бе? Енди мен Персия патшалығының ҳүкимдары менен урысыўға қайтып бараман. Бирақ мен кеткеннен кейин, Грек патшалығының ҳүкимдары келеди+. 21Бирақ дәслеп Ҳақыйқат китабында не жазылғанын саған айтып беремен. Оларға қарсы гүресте маған сизлердиң ҳүкимдарыңыз Михаил периштеден басқа ҳеш ким жәрдем бермейди, – деди.

11

11^1– Мидиялы Дарийдиң ҳүкимдарлығының биринши жылында, мен оған жәрдем берип, қорғаў ушын оның қасында турған едим+.

Қубла ҳәм арқа патшалықлары

2– Енди мен саған ҳақыйқатты айтаман. Персия патшалығында және үш патша ҳүкимдарлық қылады. Бирақ төртинши патша басқаларына қарағанда байлығы айтарлықтай көп болып, байлығы арқалы күш арттырады ҳәм ҳәммени Грек патшалығына қарсы қозғайды+.

3Кейин тахтқа күшли бир патша отырады, ол уллы ҳүкимдарлық пенен басқарып, қәлеген исин қылады+. 4Деген менен, ол күш-қүдиретке толып тасқанда, патшалығы ыдырап, төртке бөлинип кетеди. Тахт оның зүрядына берилмейди ҳәм патшалықтың алдынғы күш-қүдирети оларда болмайды. Себеби оның патшалығы түп-тамыры менен жулып тасланып, оның зүрядынан болмаған басқа биреўлерге бериледи.

5Сол арада қубла патшасы күшейип кетеди, бирақ патшаның сәркәрдарларынан бири күшейип, патшаның салтанатынан гөре үлкенирек бир патшалыққа ҳүкимдарлық қылады. 6Бир неше жыл өткеннен соң, қубла патшасы арқа патшасы менен тынышлық келисимин дүзеди. Усы келисимди беккемлеў ушын, қубла патшасының қызы арқа патшасына барады. Деген менен, қубла патшасының қызы өз күшин жойтады ҳәм күшин сақлай алмайды. Қыз, оның менен бирге келген нөкерлери, баласы ҳәм оны қоллап қуўатлаған қолға тапсырылады.

7Бирақ қубла патшалығының тахтына қыздың ағайинлеринен бири отырады. Ол арқа патшалығының ләшкерлерине ҳүжим қылып, қорғанларын қолға алады ҳәм олардың үстинен жеңиске ериседи. 8Олардың мүсин қудайларын, қуйма бутларын, гүмис ҳәм алтыннан исленген қымбатбаҳа ыдысларын олжа қылып, Мысырға алып кетеди. Кейин бир неше жыл даўамында арқа патшасының тынышын бузбайды. 9Соңынан арқа патшасы қубла патшасына бастырып барады, бирақ артқа шегиниўге мәжбүр болып, өз елине қайтып кетеди.

10Кейин арқа патшалығының балалары урысқа таярланып, жүдә көп ләшкер жыйнайды. Ләшкерлер топан суўдай ағып, қубла патшалығының қорғанына ҳүжим қылады+. 11Ғәзепке минген қубла патшасы арқа патшасы менен саўашқа түседи. Арқа патшасының сансыз ләшкерлери душпан қолына тәслим қылынады+. 12Сансыз ләшкердиң үстинен жеңиске ерискен қубла патшасы тәкаббирленип кетеди ҳәм мың-мыңлаған әскерди өлтирсе де, оның жеңиси узаққа созылмайды. 13Себеби бир неше жылдан кейин арқа патшасы алдынғысынан да көп ҳәм жақсы қуралланған ләшкерлери менен қубла патшалығына және бастырып барады.

14Сол ўақытта көп адамлар қубла патшасына қарсы бас көтереди. Аян әмелге ассын, деп халқыңның арасындағы базы қозғалаңшылар да бас көтереди, бирақ табысқа ерисе алмайды. 15Сонда арқа патшасы келип, қорған қаланы қамал қылады, ишине кириў ушын дийўалға топырақ үйип, оны қолға алады. Қубла патшалығының ләшкерлери арқа патшалығының күшине қарсы тура алмайды, ҳәттеки, қубла патшалығының сайланды ләшкерлери де жаўдың ләшкерлериниң күшли ҳүжимин қайтара алмайды+. 16Арқа патшасы қәлегенин ислейди, ҳеш бир адам оған қарсылық қылыўға жүрексинбейди. Ол гөззал Израил үлкесин қолға киргизип, оны ўайран етиў мүмкиншилигине ийе болады+. 17Алдын арқа патшасы өз патшалығының бар күши менен қубла патшалығын басып алмақшы болады. Ол қубла патшалығын жер менен жексен қылыў мақсетинде оның патшасы менен келисим дүзип, оған қызын узатады. Бирақ арқа патшасының бул жобалары пуш болып, табысқа ерисе алмайды. 18Соннан соң арқа патшасы бурылып, теңиз бойындағы қалаларға ҳүжим қылып, көбисин қолға алады. Деген менен, бир сәркәрда бул тәкаббир патшаны тоқтатып, оның қылмысларына жараса жазасын береди. 19Сонда арқа патшасы шегинип, өз елиндеги қорғанларға қайтады ҳәм жолда жеңилиске ушырап, изсиз жоқ болады+.

20Оның орнына арқа тахтына басқа бир патша отырады. Ғәзийнесин толтырмақшы болған бул патша салықшысын жиберип, адамларға көп салық салады. Бирақ қысқа ўақыт ишинде ол өледи. Оның өлими саўаштың ямаса биреўдиң қастыяншылығы нәтийжесинде жүз бермейди.

21Оның орнына тахтқа отырған патша оңбаған бир адам болады. Патша зүрядынан болмаған бул адам күтилмегенде ҳийлекерлик пенен арқа патшалығының тахтына отырып алады. 22Ол өзине қарсылық көрсеткен жүдә күшли әскерий орданы жоқ қылады. Ҳәттеки, келисим дүзген ҳүкимдарды да усы аўҳалға салады. 23Ол басқа халықлар менен келисим дүзип, ҳийлекерлик пенен ис тутады. Оған ергенлердиң саны аз болыўына қарамастан, оның күши барған сайын артып барады. 24Ол бай ўәлаятларға күтилмегенде бастырып барып, ата-бабалары ҳеш қашан қылмаған ислерге қол урады. Қолға киргизген олжа ҳәм мал-мүликлерди өзиниң изине ергенлерге бөлистирип береди. Қорғанларды қолға алыў жобаларын дүзеди, бирақ бул жағдай узаққа созылмайды.

25Ол күш-қүдиретин жыйнап, қубла патшасына үлкен бир ләшкер тартып барады. Қубла патшасы да оғада қүдиретли ҳәм күшли ләшкерлери менен урысқа шығады. Бирақ оған қарсы дүзилген ҳийлекерлик себепли артық қарсы тура алмайды. 26Қубла патшасының өз табақласлары оған сатқынлық қылады. Оның ордасы жеңилиске ушырап, көбиси қырылып қалады. 27Сол еки патшаның жүрегинде жаман нийет болады. Олар бир дастурханда отырып, бир-бирине өтирик сөйлейди. Бирақ буннан нәтийже шықпайды. Себеби белгиленген ўақыт еле келмеген еди. 28Арқа патшасы көп байлық пенен өз елине қайтып кетеди. Бирақ оның жүреги мухаддес келисимге қарсы болады. Жолда ол нийетин әмелге асырып, кейин өз елине қайтады.

29Белгиленген ўақытта арқа патшасы қубла патшалыққа және жүрис қылады, бирақ бул рет алдынғыдай болмайды. 30Батыстан келген кемелери оған қарсылық көрсетеди, руўхы түскен патша артқа шегинеди. Бирақ қайтып келгенде, ол ашыўын мухаддес келисим дүзген халықтан алады, мухаддес келисимнен бас тартқанларға болса жақсылық қылады. 31Оның ләшкерлери Мухаддес мәканның қорғанына бастырып кирип, Мухаддес орынды ҳарамлайды. Күнделикли қурбанлықларды тоқтатып, ўайран қылатуғын жеркенишли бир затты орнатады+. 32Сол патша ҳийле менен келисимнен бас тартқанлардың кеўлин таўып, оларды өз тәрепине аўдырып алады. Ал Қудайға садық қалғанлар болса, бар күши менен оған қарсылық көрсетеди. 33Халықтың арасындағы дана жолбасшылар адамларға ақыллы нәсиятлар береди. Деген менен, бир қанша ўақытқа дейин олардың базылары қылыштан өледи, отта жандырылады, базылары зинданға тасланады, талан-тараж болады+. 34Қуўғын ўақтында олар азғантай жәрдем алады. Көплер жағымпазлық пенен оларға қосылады. 35Қуўғын ўақтында бир неше дана адамлар азап шегеди. Усы арқалы ақырғы ўақытқа дейин олар усылайынша пәкленип, тазаланады. Себеби белгиленген ўақыт еле келмеген.

36Арқа патшасы кеўли қәлеген исти қылады. Ол өзин көкке көтерип, қудайлардан жоқары қояды. Қудайлардың Қудайына қарсы сөйлеп, тил тийгизеди. Қудайдың белгилеп қойған ғәзеп ўақты таўысылғанға дейин, ол табыслы болады. Деген менен, Қудай өз жобасын сөзсиз әмелге асырады+. 37Ол ата-бабалары сыйынған қудайларды ҳәм ҳаяллар жақсы көрген қудайды менсинбейди. Ол өзин олардың ҳәммесинен жоқары қойып, бирде бир қудайды өз нәзерине илмейди. 38Булардың орнына қорғанларды қорғаўшы, деп аталған қудайды уллылайды. Ата-бабалары табынбаған бул қудайға алтын, гүмис, қымбат баҳалы таслар ҳәм қымбат сыйларды садақа қылып, ҳүрмет көрсетеди. 39Ол жат қудайдың жәрдеми менен қорғанларын қорғайды. Оны ҳақыйқый ҳүкимдар деп тән алғанларға ҳүрмет-иззет көрсетип, оларды көп адамлардың үстинен басшы етип қояды ҳәм оларға жерлерди саўға сыпатында бөлип береди.

40Заманның ақырында қубла патшасы оған ҳүжим қылады. Бирақ арқа патшасы саўаш арбалары, атлылары ҳәм көп кемелери менен оған қуйындай бастырып барып, жерлерди суў тасқыны сыяқлы жайпап өтеди. 41Ол гөззал Израил үлкесин де қолға алып, көплеген еллердиң басына жетеди. Деген менен, эдом, моаб ҳәм аммон халқының басшылары оның қолынан қашып қутылады+. 42Ол басқа еллерге де қол салады, Мысыр да оннан қашып қутыла алмайды. 43Ол Мысырдың алтын, гүмис қазналарына ҳәм барлық байлықларына ийелик қылады. Ливиялылар менен хабашстанлылар да оған бағынышлы болады+. 44Деген менен, шығыс ҳәм арқа тәрептен келген хабарлар оны таң қалдырады. Бул хабардан ғәзепленген патша жолға атланып, көп адамларды қырып таслайды. 45Кейин теңиз ҳәм гөззал мухаддес таў арасындағы жерлерге барып, сол жерге патшалық шатырларын тигеди. Бирақ ол сол жерде өледи, оған жәрдем беретуғын ҳеш ким болмайды.

12

Ақырзаман

12^1– Сол ўақытта халқыңды қорғаўшы уллы ҳүкимдар, Михаил периште пайда болады. Өйткени миллетлер пайда болғаннан баслап улыўма жүз бермеген қорқынышлы азап дәўири басланады. Сонда сениң халқыңның арасынан Қудайдың китабына аты жазылған ҳәр бир адам қутқарылады+. 2Өлип, топыраққа көмилгенлердиң көпшилиги оянады: кимиси мәңгилик өмирге ийе болады, кимиси шерменделикке ҳәм мәңги уятқа дуўшар болады+. 3Даналар ашық аспан сыяқлы жайнайды, адамларды әдил жолға жетелегенлер болса, жулдызлар яңлы удайына мәңги-бақый жарқырайды+. 4Ал сен, Даниел, китапты мөрле де, бул сөзлерди ақырзаманға дейин сыр сақла. Көп адамлар өзлерин ана жақтан мына жаққа урып, билимин асырады+.

Даниелдиң еки периште ҳаққында көрген аяны

5Сонда мен, Даниел дәрьяның бойында пайда болған және басқа екеўин көрдим: биреўи дәрьяның берги жағасында, екиншиси арғы жағасында турған еди. 6Олардың бири ағыстың жоқарғы жағында турған зығыр кийимли периштеден:

– Қашанға дейин бул таң қаларлық ўақыя даўам етеди? – деп сорады+.

7Суўдың жоқарғы жағында турған зығыр кийимли периштениң еки қолын аспанға созып, мәңги жасаўшы Қудай ҳақы ант ишкенин ҳәм мынадай сөзлер айтқанын еситтим:

– Бул таң қаларлық ўақыялар бир мүддет, еки мүддет ҳәм ярым мүддет даўам етеди. Мухаддес халықтың күш-қүдирети толық жоқ болғанда, булардың ҳәммеси тамам болады.

8Сол адамның айтқан сөзлерин еситтим, бирақ түсинбедим ҳәм оннан:

– Мырзам, буның ақыбети не болады? – деп сорадым.

9Ол былай деп жуўап берди:

– Енди кете бер, Даниел. Бул сөзлер жабылып, ақырзаманға дейин мөрлеп қойылған. 10Көплер пәкленеди ҳәм ағарып, тазаланады. Бирақ напәк напәклигин даўам етеди. Напәклердиң биреўи де буны түсинбейди, даналар болса булардың барлығын түсинип алады+. 11Күнделикли қурбанлықлар тоқтатылып, ўайран қылатуғын жеркенишли зат орнатылғаннан баслап 1290 күн өтеди+. 12Ақырына дейин, яғный 1335 күн өткенше күтип, шыдағанлар қандай бахытлы! 13Сен, Даниел, өмир жолыңды даўам етип, бул дүньядан көз жумасаң. Бирақ ақырзаманда тирилип, сыйыңды аласаң+.

* 3:2 Найыплар – Персия империясында жоқары лаўазымды ийелеген басшылар. Олар бириккен бир неше ўәлаятларды басқаратуғын еди.

* 5:28 ПЕРЕС – 25-аяттағы ПАРСИН сөзиниң бирлик санда жазылыўы.

+ 1:1 4Пат 24:1, Ерм 25:1, 2Жлн 36:5-7
+ 1:2 4Пат 24:13, 2Жлн 36:10
+ 1:6 Езк 14:14, Езк 14:20
+ 1:7 4Пат 23:34, 4Пат 24:17
+ 1:8 Езк 4:13, Ҳош 9:3
+ 1:9 Жар 39:21
+ 1:12 Рим 14:2
+ 1:17 Жар 41:12
+ 1:20 Жар 41:8, Жар 41:24
+ 1:21 Дан 6:28, Дан 10:1
+ 2:1 Жар 41:8

+ 2:4 3Пат 1:31, Дан 3:9, Дан 5:10, Дан 6:6, Дан 6:21

+ 2:5 Эзр 6:11, Дан 3:29
+ 2:6 Дан 5:7, Дан 5:16
+ 2:9 Эст 4:11
+ 2:12 Дан 3:13, Дан 3:19
+ 2:17 Дан 1:6
+ 2:21 Аюп 12:18, Дан 5:20
+ 2:22 Аюп 12:22, Ўаз 12:14, 1Кор 4:5
+ 2:28 Жар 40:8, Дан 10:14
+ 2:30 Жар 41:16
+ 2:37 Эзр 7:12, Езк 26:7, Аян 17:14
+ 2:38 Ерм 27:6
+ 2:39 Зхр 6:1
+ 2:40 Дан 7:7, Дан 7:23
+ 2:44 Хаг 2:22, Евр 12:28
+ 2:46 Елш 10:25, Елш 16:29, Елш 14:13
+ 2:47 Нзм 10:17, 4Пат 5:15
+ 3:1 Жар 11:2
+ 3:6 Аян 13:15
+ 3:8 Дан 6:12-13
+ 3:9 3Пат 1:31
+ 3:12 Дан 2:49
+ 3:13 Дан 2:12
+ 3:15 4Пат 18:35
+ 3:19 Дан 2:12
+ 3:25 Ийш 43:2
+ 3:26 Елш 16:17
+ 3:29 Эзр 6:11, Дан 2:5
+ 3:31 Дан 6:25, 1Пет 1:2, 2Пет 1:2
+ 3:33 Дан 2:44
+ 4:2 Дан 2:1, Дан 7:15
+ 4:4 Дан 2:2, Дан 2:10-11
+ 4:5 Дан 1:7, Жар 41:38, Дан 5:11, Дан 5:14
+ 4:7 Бий 9:15, Езк 31:3-7, Мрк 4:32
+ 4:14 Ерм 27:5
+ 4:15 Жар 41:8
+ 4:16 1Пат 25:26, 2Пат 18:32
+ 4:19 Ерм 27:6
+ 4:24 Ҳкм 16:6, Елш 8:22, 2Тим 2:25
+ 4:31 Дан 2:44, Дан 6:26

+ 4:32 Заб 61:10, Ийш 40:17, Аюп 23:13, Ийш 14:27

+ 4:33 2Жлн 33:13

+ 5:1 Дан 7:1, Дан 8:1, Жар 40:20, Эст 1:3, Эст 2:18, Мрк 6:21

+ 5:2 Дан 1:2
+ 5:4 Заб 113:12-15
+ 5:6 Нах 2:10
+ 5:7 Дан 2:2, Дан 4:6
+ 5:8 Жар 41:8
+ 5:10 3Пат 1:31, Дан 2:4
+ 5:11 Жар 41:38, Дан 4:5, Дан 2:48
+ 5:12 Дан 1:7, Дан 4:5, Дан 1:17
+ 5:17 4Пат 5:16
+ 5:20 Дан 4:27-30
+ 5:21 Дан 4:31

+ 5:23 Аюп 12:10, Ерм 10:23, Елш 12:23, Аян 16:9

+ 5:27 Аюп 31:6, Заб 61:10
+ 5:31 Ерм 51:11, Дан 9:1
+ 6:3 Жар 41:40, Эст 10:3
+ 6:4 Езк 14:14
+ 6:6 3Пат 1:31, Дан 2:4
+ 6:8 Эст 1:19, Эст 8:8

+ 6:10 Заб 136:5-6, 3Пат 8:48, 2Жлн 6:38, Заб 118:23

+ 6:13 Дан 3:8
+ 6:17 Мат 27:66, Аян 20:3
+ 6:21 3Пат 1:31, Дан 2:4
+ 6:23 Дан 3:25
+ 6:24 Нзм 19:19, Эст 7:9, Заб 7:16, Ҳкм 11:5
+ 6:25 Дан 3:31
+ 6:26 Дан 4:31
+ 6:27 Дан 3:33

+ 6:28 2Жлн 36:22, Эзр 1:1, Ийш 44:28, Ийш 45:1

+ 7:1 Дан 5:1, Дан 8:1
+ 7:2 Ерм 49:36, Аян 7:1
+ 7:3 Аян 13:1-2
+ 7:6 Аян 13:2
+ 7:7 Аян 12:3, Аян 17:3, Аян 17:12
+ 7:8 Дан 8:9, Аян 9:7, Аян 13:5

+ 7:9 Аян 20:4, 3Пат 22:19, Ийш 6:1, Аян 4:2, Аян 1:14

+ 7:10 Нзм 33:2, Аян 5:11, Аян 20:12

+ 7:11 Аян 19:20

+ 7:13 Езк 1:26, Аян 1:13, Мат 26:64, Мрк 14:62, Аян 1:7, Аян 14:14

+ 7:14 Заб 109:1-2, Ийш 9:6, Мат 28:18, Дан 7:27, Обд 1:21, Зхр 14:9, Лук 1:33, 1Кор 15:24, Аян 11:15

+ 7:15 Дан 4:2
+ 7:18 Мат 25:34
+ 7:21 Дан 8:24, Аян 13:7
+ 7:23 Дан 2:43
+ 7:27 Дан 7:14
+ 7:28 Лук 2:19, Лук 2:51
+ 8:1 Дан 5:1, Дан 7:1
+ 8:2 Нхм 1:1, Эст 1:2
+ 8:7 Дан 11:11
+ 8:8 Дан 7:3
+ 8:9 Дан 7:8
+ 8:10 Аян 12:4
+ 8:11 Шығ 29:38-42, Дан 11:31, Дан 12:11
+ 8:13 Дан 12:6
+ 8:16 Дан 9:21, Лук 1:19, Лук 1:26
+ 8:17 Аян 1:17, Езк 2:1
+ 8:18 Дан 10:9, Зхр 4:1
+ 8:19 Дан 11:36
+ 8:21 Дан 11:3
+ 8:24 Дан 7:21, Аян 13:7
+ 8:25 Аюп 34:20
+ 8:26 Дан 10:14
+ 9:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 11:1
+ 9:2 Ерм 25:11, Ерм 29:10, Зхр 1:12, Зхр 7:5
+ 9:3 Эст 4:3

+ 9:4 Леб 26:40, 3Пат 8:47, 2Жлн 6:37, Нхм 9:2, Нхм 1:5, Нхм 9:32, Нзм 7:9

+ 9:5 Эзр 9:6-7, Нхм 1:7
+ 9:6 Нхм 9:34
+ 9:9 Нхм 9:17
+ 9:11 Нзм 8:19-20, Нзм 28:15
+ 9:12 Езк 5:9
+ 9:13 Леб 26:14-45, Нзм 28:15-68
+ 9:14 Нхм 9:33
+ 9:15 Шығ 32:11

+ 9:16 Заб 30:2, Заб 70:2, Заб 43:14, Заб 78:4, Мих 6:16

+ 9:17 Сан 6:25

+ 9:18 4Пат 19:16, Нхм 1:6

+ 9:19 Заб 78:9, Лук 18:13, Заб 24:10, Заб 78:9

+ 9:20 Нхм 1:6

+ 9:21 Ийш 65:24, Дан 8:16, Лук 1:19, Лук 1:26, Шығ 29:39

+ 9:23 Дан 10:11, Дан 10:19
+ 9:24 Нхм 11:1, Ийш 48:2, Мат 4:5, Мат 27:53
+ 9:26 Мат 24:6-14

+ 9:27 Дан 11:31, Дан 12:11, Мат 24:15, Мрк 13:14

+ 10:1 2Жлн 36:22, Эзр 1:1, Ийш 44:28, Ийш 45:1, Дан 1:7, Дан 4:5

+ 10:4 Жар 2:14

+ 10:5 Езк 9:2, Аян 1:13

+ 10:6 Езк 1:14, Езк 1:16, Мат 28:3, Аян 1:14, Аян 19:12, Езк 1:7, Аян 1:15

+ 10:7 Елш 9:7
+ 10:9 Дан 8:18, Зхр 4:1, Юхн 18:6, Аян 1:17
+ 10:10 Езк 2:9, Езк 8:3
+ 10:11 Дан 9:23, Дан 10:19
+ 10:12 Дан 9:23

+ 10:13 Дан 10:21, Дан 12:1, Яҳу 1:9, Аян 12:7

+ 10:14 Дан 2:28, Дан 8:26, Хаб 2:3
+ 10:16 Ийш 6:7, Ерм 1:9
+ 10:19 Дан 9:23, Дан 10:11
+ 10:20 Дан 12:1
+ 11:1 Дан 5:31, Дан 6:1, Дан 9:1
+ 11:2 Дан 10:21
+ 11:3 Дан 7:6, Дан 8:5, Дан 8:21
+ 11:10 Ийш 8:8, Ийш 30:28
+ 11:11 Дан 8:7
+ 11:15 Езк 4:2
+ 11:16 Дан 8:9
+ 11:19 Езк 26:21

+ 11:31 Дан 8:11, Дан 9:27, Мат 24:15, Мрк 13:14

+ 11:33 Дан 12:3, Дан 12:10

+ 11:36 2Сал 2:4, Нзм 10:17, Дан 2:47, Аян 13:5, Дан 8:19

+ 11:41 Ийш 11:14

+ 11:43 2Жлн 12:3, Езк 30:4, Нах 3:9

+ 12:1 Дан 10:13, Яҳу 1:9, Аян 12:7, Ерм 30:7, Мат 24:21, Мрк 13:19, Аян 16:18, Шығ 32:32, Шығ 32:33, Дан 10:21, Аян 20:12

+ 12:2 Ийш 26:19, Езк 37:12, Мат 25:46, Юхн 5:28-29, Елш 24:15

+ 12:3 Дан 11:33, Дан 12:10, Мат 13:43, Аюп 11:17, Аюп 22:28, Ҳкм 4:18, Ийш 60:3

+ 12:4 Ийш 8:16, Ийш 29:11, Аян 5:1, Аян 10:4, Аян 22:10

+ 12:6 Дан 10:5, Дан 8:13

+ 12:10 Дан 11:35, Аян 22:11, Дан 11:33, Дан 12:3, Заб 106:43, Ҳош 14:10

+ 12:11 Дан 8:11, Дан 9:27, Дан 11:31

+ 12:13 Ийш 57:2

+ https://ibt.org.ru/ebook?id=KRK

Қосымша материаллар

Қосымша материаллар

1. Сөзлик

2. Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

3. Сүўретлер

4. Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

5. Израил халқының календары

6. Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

7. Карталар

Сөзлик

Сөзлик

1. А

2. Ә

3. Б

4. Г

5. Д

6. Е

7. Ж

8. З

9. И

10. К

11. Қ

12. Л

13. М

14. О

15. Ө

16. П

17. Р

18. С

19. Т

20. У

21. Ф

22. Х

23. Ҳ

24. Ш

25. Э

26. Я

Адам Улы – «Хош Хабар» китапларында Ийса Масийх Өзине ислеткен атақ. Ийса жасаған дәўирде яҳудийлер бул атақ астында дүньяға ҳүким ҳәм қутқарылыў алып келетуғын Қудайдың ўәкилин түсинген. Даниел пайғамбарға берилген аянда инсан сүлдериндеги бул зат туўрысында пайғамбаршылық қылынған (Дан 7:13-14; Мат 13:37; Мрк 2:10; 8:31; 10:45; Лук 7:34; 9:58; 17:22-30; Аян 1:13).

амалек халқы, амалеклер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Амалек халқы көшпели халық болып, әсиресе Өли теңиздиң қубла ҳәм шығыс тәреплеринде жасаған. Израил халқы Мысырдан шығып киятырғанда, амалек халқы оларға ҳүжим қылған еди. Соннан баслап амалек халқы Израил халқының душпаны болып қалды (Шығ 17:8-16; Нзм 25:17-19; 1Пат 15:2; 30:1).

аммон халқы, аммонлар – Бул халық Ибрайымның иниси Луттың әўладынан еди. Аммон халқы қудай Молохқа табынған. Олар Иордан дәрьясының шығысында жасаған. Аммон халқы Израил халқының душпаны болып, филист халқы менен келисим дүзген. Аммон елиниң пайтахты сол дәўирде Рабба қаласы еди. Ал ҳәзир Амман қаласы болып, ол Иордания мәмлекетиниң пайтахты (Жар 19:38; Сан 21:21-25; 1Пат 11:1-2; 2Пат 12:26).

амор халқы, аморлар – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын амор халқы Қанан жеринде жасаған ҳәм сол жерде жасаған халықлардан сан жағынан көбирек ҳәм күшлирек болған. Сол ўақытта Қанан жеринде жасаған халықлардың ҳәммеси «амор халқы» деп те аталған (Жар 15:16; Ешу 24:15; Бий 6:10; 3Пат 21:26).

анақ халқы, анақлар – Анақтың әўладлары, Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халықтың адамлары жүдә бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Сан 13:33-34; Нзм 2:10-11, 20-21).

Арам – Бул атама Ески Келисимде арамейше сөйлесетуғын халықлар жасайтуғын бир неше аймаққа қолланылған. Бул аймақлардың бири Евфрат дәрьясының бойында, ҳәзирги Сирия мәмлекетиниң арқа тәрепинде ҳәм ҳәзирги Туркияның қубла-шығысында еди. Ибрайым бир қанша ўақыт даўамында сол аймақта жасаған, оның ағайинлериниң базылары сол жерде жасап қалған. Евфрат дәрьясынан батыс ҳәм қублаға созылған, Қанан аймағына жақын болған жерлерге де Арам аты қолланылып, Дамаск қаласы усы жерлердиң орайы болып есапланған. Бул аймақлардың ҳәммеси Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң Сирия аты менен танылған (Жар 22:20-22; 25:20; 28:5; 3Пат 20:1; 4Пат 8:28-29).

арфа – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5; 3Пат 10:12; 1Жлн 13:8; 2Жлн 5:12; Нхм 12:27; Заб 56:9; 70:22; 80:3).

Аспан Патшалығы – Инсанлардың өмиринде Қудайдың ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзаттың ақыретте жаңаланыўына силтеме береди. Бул сөз тек ғана Матта китабында болып, «Қудайдың Патшалығы» мәнисин береди. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ҚУДАЙДЫҢ ПАТШАЛЫҒЫ сөзине қараң (Мат 4:17; 5:3-10; 13-бап; 20:1-16; 22:1-14).

Ассирия – Әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Ниневия, ҳәзирги Ирактың арқа тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Олар Израил халқының көпшилик бөлегин тутқын етип алып кетти. Ассирия патшасы басқа халықларды Израил елине мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 612-жылы аўқамлас болған душпан ләшкерлери Бабилония ҳәм Мидия басшылығында Ниневияны ўайран қылды. Көп узамай Ассирия патшалығы өз ғәрезсизлигин жойтты (4Пат 17:1-6, 24; 18:9-37; 2Жлн 32:1-21).

атанақ ағаш – Рим империясында өлим жазасының бир түри болып, жазаға тартылған адамды атанақ ағашқа шегелейтуғын еди. Узын бақанға бир ағашты кесесине шегелеп ямаса жип пенен байлап атанақ ағаш соғылған. Атанақ ағашқа шегелеў жүдә қорқынышлы ҳәм шермендели жаза есапланған. Тек ғана адам өлтириўшилер, жаўыз жынаятшылар ҳәм Рим империясының душпанлары усындай жазаға тартылатуғын еди. Жынаятшы ашық орында аламанның көз алдында жалаңаш түрде жазаланатуғын еди. Буннан мақсет жынаятшыны шерменде қылыў ҳәм жынаятлардың алдын алыў еди. Яҳудийлер ағашқа шегеленген адамды Қудай нәлетлеген деп есаплайтуғын еди. Жаңа Келисимде базыда «ағаш» дегенде «атанақ ағаш» нәзерде тутылған (Нзм 21:22-23; Мат 27-бап; Мрк 15-бап, Юхн 19-бап; Елш 5:30; 1Пет 2:24; Гал 3:13).

Ашера (кийели ағаш) – Қанандағы халықлардың сыйынған қудайы. Ол мол өнимдарлық қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген. Ашера базыда кийели ағаш сыпатында болған. Оның еркек жубайы Баал еди (Шығ 34:13; Нзм 16:21; Бий 6:25; 4Пат 17:10; 21:7).

Аштарта – Қанандағы халықлардың табынған қудайы. Ол өнимдарлық, саўаш ҳәм муҳаббат қудайы болып, ҳаял көринисинде сәўлеленген (Бий 2:13; 10:6; 1Пат 31:10; 3Пат 11:5, 33).

Ашытқысыз нан байрамы – Бул байрам еврей календарының биринши айы – абиб айының 15-21-күнлеринде жети күн даўамында белгиленген (абиб айы нисан айы деп те аталады). Ҳәзирги календарь бойынша бул ай марттың ортасынан басланады. Израил халқы сол жети күн даўамында Қудайдың оларды Мысырдан алып шыққанын еслеген. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан соң бир күннен кейин басланып, бир ҳәпте даўам еткен. Соның ушын, Жаңа Келисимниң базы жерлеринде Қутқарылыў байрамы менен Ашытқысыз нан байрамы «Қутқарылыў байрамы» деп аталған (Шығ 12:15-20; 13:3-10; 23:15; 34:18; Леб 23:6-8; Сан 28:17-25; Нзм 16:3-4, 8).

Әке – Ески Келисимниң базы бөлимлеринде Қудай Израил халқының Әкеси деп сүўретленген. Жаңа Келисимде болса Қудайдың Өз халқының Әкеси екенлиги ҳаққындағы түсиник және де ашық айтылған. Ийса Масийх Қудайды Әке деп шақырған. Ийса Өзин Қудайдың жалғыз улы екенин, Әкеси Қудай тәрепинен бул дүньяға жиберилгенин ҳәм Оның менен жақын мүнәсибетте екенин тастыйықлаған. Сондай-ақ, Ийса Өз шәкиртлерине де Қудайды аспандағы ҳақыйқый Әке деп билиўди үйреткен. Ийсаға исенип, Оған ергенлер Қудай менен жақын мүнәсибет орнатып, Қудайдың толық сүйиспеншилигине ийе болады. Қудай мийирман әкедей оларға ғамхорлық қылады (Шығ 4:22; Нзм 32:6; Ийш 63:16; Мал 1:6; 2:10; Мат 6:8-9; Юхн 1:14, 18; 14:6; Рим 8:15; Гал 4:6).

әмеңгер – Бул сөз қыйын жағдайда қалған ағайинине жәрдем беретуғын адамға айтылған. Муўсаның нызамы бойынша, биреўдиң жақын ағайинлериниң бири кәмбағал жағдайда қалып, қуллыққа сатылғанда, ол ағайини ушын төлем төлеп, оны қуллықтан азат етиўи керек. Сондай-ақ, ағайининиң бири меншик жерин сатып, жеринен айырылғанда, ол ағайининиң жерин қайтарып алып бериўи тийис. Және де, оған айыпсыз өлтирилген ағайининиң өшин алып бериў ўазыйпасы да жүкленген (Леб 25:25-26, 47-49; Рут 3:12; 4:4, 6). Сондай-ақ, қуллықта болған Израилды азат еткен Қудайға да Әмеңгер деп айтылады (Ийш 41:14; 47:4).

Баал – Қанандағы халықлардың табынған ҳасылдарлық қудайы болып, еркек көринисинде сәўлеленген. Оның ҳаял жубайы Ашера болған. Қананлылар ең күшли қудай – Баал, деп исенген. Баал сөзи – хожайын, деген мәнини билдирип, базыда еркеклердиң атына қосып қолланылған. Айырым жағдайларда қала ямаса жай атамаларына да қосылған. Баал сөзи қосып аталған сол жерлерде Баалға арналған кийели тас болған ямаса Баалға айрықша усыл менен табынған болыўы мүмкин (Бий 6:25, 28; 3Пат 16:32; 4Пат 1:2; 10:26-28).

Бабилония, Бабилон – Бабилония әййемги қүдиретли патшалық. Оның пайтахты Бабилон ҳәзирги Ирактың қубла тәрепинде жайласқан еди. Б. э. ш. 586-жылы Бабилония ләшкери Яҳуданы, яғный қубла патшалықты басып алған ҳәм көп адамларды Бабилонияға сүргин қылып алып кеткен еди. Кейин Бабилония ели Персия империясы ҳүкимдарлығының қол астында болғанда, базы яҳудийлер Яҳуда елине қайтып келген. Қалған яҳудийлер болса Бабилонияда жасап қала берген. Бабилон қаласы көп жыллар даўамында яҳудийлердиң диний тәлим орайы болған еди (4Пат 24:1, 7, 17; 25:1-12; Дан 1:1-6; 5:30-31; Эзр 1:11).

Башан – Төбешик ҳәм тоғай менен қапланған тегисликлерден ибарат ел. Бул үлке Киннерет, яғный Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының шығыс тәрепинде жайласқан. Башан Гилад елиниң арқа тәрепинде жайласқан болып, семиз ири ҳәм майда маллары менен және де, сапалы дәнлери менен даңқ таратқан еди (Сан 32:33; Нзм 3:11, 13; 4Пат 10:33; Ерм 50:19).

Галила үлкеси – Галила көлиниң ҳәм Иордан дәрьясының батыс тәрепинде, Самария үлкесиниң арқасында жайласқан таўлы жер. Әййемги Палестина сыяқлы Галила да б. э. ш. 63-жылы Рим империясы тәрепинен басып алынған. Көп әсирлер даўамында бул үлке жат халықлар ҳүкимдарлығы астында болғанлықтан, үлке турғынларының арасында көплеген яҳудий емес халықлар жасаған. Соның ушын, басқа яҳудийлер галилалыларға пәс нәзер менен қарайтуғын болған. Ийсаның балалық ҳәм өспиримлик дәўири Галиладағы Насыра қаласында өткен. Ийса Өз хызметин көбинесе сол Галилада алып барған (Ийш 9:1-2; Мат 4:12-16).

Гилад – Иордан дәрьясының шығыс тәрепиндеги үлке. Гиладтың қубла тәрепинде Моаб ели, арқа тәрепинде болса Башан деген жер жайласқан еди (Нзм 3:10; Ешу 17:5; 2Пат 17:24-26; 3Пат 22:3; Ерм 8:22; 46:11).

гиргаш халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Гиргаш халқы Қанан елиниң қайсы жеринде жасағаны анық емес (Жар 15:21; 1Жлн 1:14).

гүна – Қудайдың буйрықларын бузыў, жаман ис қылыў ямаса жақсылық қылыўдан бас тартыў дегени. Мухаддес Китап бойынша, гүна түсиниги тек ғана адамның ис-ҳәрекетлерин емес, ал оның Қудайға ямаса адамларға қарсы ой-қыялларын да өз ишине алады. Қудайдың талабы бойынша, ҳәр бир адам Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен, бар күши менен сүйиўи керек. Ийса Масийх, адам ҳәттеки ой-қыялында гүна қылса да ҳүким қылынады, деп тәлим берген. Соның менен бирге, ғәзеп, менменлик, мақтаншақлық, қызғаншақлық, көре алмаслық сыяқлы гүналар көзге көринбесе де, Қудайдан жасырын қалмайды. Қудай ийгиликли, әдалатлы, мухаддес болғаны ушын, исленген ҳәр бир гүна Қудайға қарсы.

Адам-ата ҳәм Ҳаўа-ене Қудайға қулақсызлық қылып, Оның менен мүнәсибетин бузған. Буның ақыбетинде Адам-ата ҳәм Ҳаўа-енениң өз ара мүнәсибети де бузылды, дүньяда жаман мүнәсибетлик пайда болды, пүткил дүнья нәлетке ушырады. Олардың өмири тәшиўиш, қайғы-азапларға толды. Гүна себепли дүньяға өлим кирип келди ҳәм пүткил адамзат үстинен ҳүкимдар болып қалды. Гүна ҳәр бир адамның тәбиятында болғаны ушын, оның нийетлерин, ой-пикирлерин, кеўил туйғыларын ҳәм қәлеўлерин бузады. Гүнаның ақыбетинде адамзат Қудайдан узақласқан, ажыралған, Оның ғәзеби астында қалған. Сонлықтан адамзат ақырзаманда ҳүким қылынады. Тек ғана Ийса Масийхтың төгилген қаны арқалы адамзат гүналарынан пәклене алады, Қудай менен жарасады ҳәм ҳүким қылынбайды (Жар 3:5-8, 16-19; 4:10; Нзм 6:5; Заб 31:5; 50:5-7; 87:15; 141:2; Ийш 5:16; 59:2; Ерм 17:9; Мат 5:21-30; Лук 10:27; 1Юхн 1:7-9; 2:1-2; Рим 1:18-21; 3:10-12, 23; 5:6-12; 6:22-23; 7:14-20; Эфс 5:5-6).

диний муғаллим – Бабилония сүргининен соң, Израил арасында базы адамлар бар болған Мухаддес Жазыўларды абайлап сақлап, үйрене баслаған. Олардың базылары еврейше Мухаддес Жазыўлардан нусқа көшириў менен шуғылланған ҳәм Израил халқы арасында абырайға ийе болып, жәмийетке күшли тәсирин көрсеткен. Оларды диний муғаллимлер деп атаған (Мат 23:2; Мрк 12:38-39; Лук 20:46).

ебус халқы, ебуслы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Даўыт Ерусалимди ийелеместен алдын ебус халқы Ерусалимде ҳәм оның әтирапында жасаған (2Пат 5:6-10; 24:16-25).

елши – Белгили бир хабарды жеткизиў ушын жиберилген адам. Жаңа Келисимде бул сөз Ийса Масийхтың он еки шәкиртине қолланылған. Ийемиз Ийса елшилерди адамларға Хош Хабарды жеткизиў ушын таңлаған еди. Елши Павел де олардың қатарында еди. Ийса Масийх Павелге көринип, оған Хош Хабарды тарқатыў ўазыйпасын тапсырған. Елшилер барлық масийхыйлар арасында, әсиресе өзлери тийкар салған жәмәәтлерде үлкен абырай ҳәм итибарға ийе болып, шешим шығарыў ҳуқықына ийе еди. «Елши» сөзи Хош Хабарды жәрия қылыў ушын жиберилген адамларға да қолланылған (Лук 6:12-16; Елш 1:24-26; 2:14; 4:33; 6:2; 15:1-2, 22-29; 1Кор 9:1-2; 12:28; 15:5-9; Гал 1:1-2; Эфс 4:11-12).

Ең мухаддес бөлме – Мухаддес шатырдың ишиндеги, кейин болса Ибадатхананың ишиндеги кишигирим бөлме. Бул бөлмеде Келисим сандығы турды. Сулайман қурдырған Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесинде еки керубтың үлкен мүсини де бар еди. Ең мухаддес бөлмени Мухаддес бөлмеден үлкен перде бөлип туратуғын еди. Таўрат бойынша тек ғана бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күни Ең мухаддес бөлмеге кириўине болатуғын еди. Еврейлерге жазылған хатта ҳәм Аян китабында аспандағы Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмеси ҳаққында айтылған. Ийса Масийх инсан қолы менен қурылмаған сол минсиз Ибадатханада бас руўханий болып хызмет қылып атыр (Шығ 26:33-34; Леб 16-бап; Евр 8:1-2; 9:11-12, 24; Аян 15:5).

Ерусалим – Ерусалим қаласы Жер Орта теңизинен 50 шақырым шығыста, таў етегинде жайласқан. Алдын бул қала таўдағы қорған болған, кейин ала кеңейип, әтираптағы қыр ҳәм тегисликлерди өз ишине алған. Б. э. ш. 1000-жылы патша Даўыт Ерусалимди басып алғаннан кейин қала Израил халқы ушын сиясий ҳәм диний орайға айланған. Әййемги ўақытта Ерусалим қаласының аты Салим еди.

Б. э. ш. 586-жылы Ерусалимди Бабилония әскерлери басып алған. Қаладағы имаратлар ҳәм Ибадатхана талан-тараж қылынып, оларға от қойылған, қала дийўаллары бузылған, турғынлары болса сүргинге алып кетилген. Б. э. ш. 538-жылы, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде яҳудийлерге өз ўатанына қайтыўға ҳәм Ибадатхананы қайта қурыўға рухсат берилген. Б. э. ш. 445-жылы Персия патшасы ҳәмелдары Нехемия Ерусалимге барып, қала дийўалларының қурылысына басшылық қылған. Б. э. ш. 332-жылы Ерусалим қаласы ҳеш бир қарсылықсыз Александр Македонскийге тәслим болған. Соңынан б. э. ш. 164-жылдан баслап, шама менен 100 жыл даўамында Ерусалим қаласы ғәрезсиз Яҳудий мәмлекетиниң пайтахты болған. Б. э. ш. 63-жылы болса бул ел Рим империясы тәрепинен басып алынған ҳәм оған бағынышлы болып қалған (2Пат 5:6-9; 4Пат 25:8-17; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-11).

Жабрайыл – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Жабрайыл, екиншиси – Михаил. Жабрайыл Қудайдың арнаўлы хабарын жеткизиў ушын бир неше мәрте адамларға көринген. Ол Даниел пайғамбарға көринип, берилген аянлар ҳәм пайғамбаршылықлардың мәнисин түсиндирип берген. Жабрайыл шомылдырыўшы Яқыяның әкеси Зехарияға да көринип, Яқыяның туўылыўы ҳаққында, Мәриямға да көринип, Ийса Масийхтың туўылыўы ҳаққында хабар берген (Дан 8:15-27; 9:20-27; Лук 1:8-20, 26-38).

Жаңа ай байрамы – Ҳәр жаңа ай шыққан күни белгиленетуғын байрам. Руўханийлер усы байрам ушын Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Сондай-ақ, бул байрамда адамлар айрықша ас жеген. Дәстүрге муўапық бул асты тек ғана пәкленген адамлар жеўге болатуғын еди. Айдың биринши күни мухаддес есапланып, адамлар сол күни жумыс ислемейтуғын еди (Сан 28:11-15; 1Пат 20:5, 24-26; Амо 8:5).

Жаратқан Ийе – Еврейше «ЙҲЎҲ», грекше «Күриос». Ески Келисимде «ЙҲЎҲ» Қудайдың аты. Негизинде әййемги еврей тилинде сөзлер тек ғана даўыссыз ҳәриплер менен жазылған. Еврейше жазыўларды оқығанлар қайсы орында қандай даўыслы сеслер келетуғынын билетуғын еди. Яҳудийлер Қудайдың атын жүдә мухаддес деп билгени ушын, Ески Келисим дәўириниң ақырларына келип, бул атты атамай қойған еди. Олар Ески Келисимди оқығанда «ЙҲЎҲ» сөзиниң орнына «Ийем, Хожайыным» мәнисин беретуғын «Адонай» сөзин қолланып баслаған. Усы аўдармада бул сөз «Жаратқан Ийе» деп берилген. Көп адамлар «ЙҲЎҲ» сөзин еврейшеде «болыў» фейилиниң биринши формасы болыўы мүмкин, деп есаплайды. Усы пикир бойынша «ЙҲЎҲ» сөзи «Ол бар», яғный Ол мәңги, ҳеш қашан өзгермейди ямаса «Ол бар болыўға себепкер», яғный ҳәр бир нәрсениң келип шығыўына себепши Ол, деген мәнисти билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи көп жағдайларда Ийса Масийхтың атағы сыпатында ислетилген болып, бул аўдармада Ийе, Ийем, Ийемиз… деп берилген. Базы жағдайларда «Күриос» сөзи Жаңа Келисимде Қудайға қарата қолланылған, Оның Ески Келисимдеги айырым ислерин сүўретлейди. Бундай жағдайларда бул аўдармада «Күриос» сөзи «Жаратқан Ийе» деп берилген (Жар 7:1; 8:21; 21:1; Шығ 3:14; Нзм 33:2-3; Заб 88:6-7; Мал 1:1).

Жаратқан Ийениң Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға қарата айтылған (Шығ 23:19; 34:26; Ешу 6:23; 4Пат 19:1).

Жартас, қорғаўшы Жартас – Еврейшеден сөзбе-сөз аўдармасы «жартас». Бул сөз Қудайға үмит байлағанларды Оның Өзи қорғайтуғынын, аман-есен сақлайтуғынын, Қудайдың өзгермейтуғынын ҳәм пүткиллей исенимли екенин билдиреди (Нзм 32:4; 1Пат 2:2; 2Пат 22:2-3; Заб 27:1; 41:10; 77:35).

жаўыз руўх – Мухаддес Китапта жаўыз руўх базыда жин деп аталған. Жаўыз руўхлардың ҳүкимдары шайтан. Жаўыз руўхлар инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оны басқарады. Толық мағлыўматқа ийе болыў ушын ШАЙТАН ҳәм ЖИН сөзлерине қараң (Мат 8:16; Мрк 1:23; Лук 4:33).

жәмәәт – Жаңа Келисимде бул сөз масийхыйлар топарына қолланылған. Биринши жәмәәт Ерусалимде пайда болған. Ол жердеги исениўшилер Қудайға сыйыныў ушын тез-тез жыйналып туратуғын еди. Ийса Масийх ҳаққындағы Хош Хабар кең тарқалғаннан кейин, басқа жерлерде де жәмәәтлерге тийкар салынды. Жәмәәттеги исениўшилер бир-бирине ҳәр тәреплеме жәрдем беретуғын еди. Исениўшилер үйлеринде жыйналғанда дуўа ететуғын еди, Қудайға алғыс-мақтаў айтып, Ийсаның өлимин еслеп, бирге аўқатланатуғын еди. Олар биргеликте Мухаддес Жазыўды оқып, сабақ алатуғын еди ҳәм исенимде беккем турыў ушын бир-бирин жигерлендиретуғын еди. Жәмәәтлердиң жолбасшылары бар еди, оларды жетекши, ақсақал ямаса шопан деп атайтуғын еди. Жәмәәтте исениўшилерге жәрдем беретуғын адамларды болса хызметшилер деп атаған.

Жаңа Келисимде жәмәәт сөзи және Ийса Масийхқа исенген барлық адамларды билдирген. Жәмәәт сөзиниң усы мәнисин түсиндириў ушын Жаңа Келисимде бир неше тымсаллар берилген. Олардың базылары мынадай: Ийса Масийхтың денеси, Ибадатхана, Қудайдың үйи. Және Ески Келисимде жыйналған Израил халқына да жәмәәт деп айтылған (Мат 16:18; Елш 2:42-46; 4:32-35; 7:38; 8:1; 14:23; 15:41; Яқп 5:14; 1Пет 5:1-4; Рим 16:4; 5:12-13; 12:12-13, 17; 16:19; Гал 1:1-2, 13; Эфс 1:22; 2:19, 21-22; 3:10, 21; 4:11; 5:23-32; 5:23, 29-30; Фил 1:1; 3:6; Кол 1:24; 4:15; 1Тим 3:1-15; Тит 1:5-9; Аян 1:11).

жин – Мухаддес Китапта жин базыда жаўыз руўх деп аталған. Жинлердиң ҳүкимдары шайтан. Жинлер инсанларға зыян тийгизиўди қәлейди. Олар базыда инсанның ишине кирип алып, оның ҳәрекетлерин басқарады. ЖАЎЫЗ РУЎХ сөзине қараң (Мат 4:24; Мрк 3:22; Лук 7:33; Юхн 7:20; Елш 8:7).

жоқарғы кеңес – Жаңа Келисим дәўиринде яҳудийлердиң сиясий ҳәм диний кеңеси. Бул кеңес бас руўханийлерден, Таўрат алымлары ҳәм абырайлы адамлардан ибарат еди. Жоқарғы кеңестиң шама менен 70 ағзасы бар еди. Бас руўханий кеңестиң баслығы болған. Кеңес ағзалары яҳудийлердиң жасаў шәраятына, сиясий өмирине ҳәм диний дәстүрлерине байланыслы мәселелерди шешиў ҳуқықына ийе еди, бирақ жоқарғы кеңес шығарған әҳмийетли қарарлар Рим ҳүкимети тәрепинен тастыйықланыўы керек еди. Жоқарғы кеңес адамды өлимге ҳүким еткени менен де, бул ҳүкимди тек Рим ҳүкимети ғана орынлай алатуғын еди. Елде тынышлықты сақлап турыў ушын жоқарғы кеңес яҳудийлердиң де, Рим ҳүкиметиниң де пайдасын гөзлейтуғын еди (Мат 26:57–27:2; Мрк 14:52; Юхн 11:47; Елш 5:21, 27; 22).

зәйтүн – Ҳәмме ўақытта жасыл болып өсип туратуғын, Жақын Шығыста жүдә кең тарқалған субтропикалық терек ҳәм оның мийўеси. Бул теректиң мийўесинен май алынады. Зәйтүн терегиниң қәрели көринисиндеги жасыл ямаса қара мийўеси ашқылтым болып табылады (Жар 8:11; 28:18; Шығ 23:11; 29:2; Леб 2:1; 1Пат 16:1).

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы – Бул байрам еврей календарының үшинши айы болған сиўан айының 6-7-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул май айының ақырына туўры келеди. Израил халқы Қудайдың буйрығы бойынша биринши зүрәәт алғанда биринши зүрәәт байрамын белгиледи. Бул байрам Қутқарылыў байрамынан жети ҳәпте өткеннен кейин болғанлықтан Ҳәптелер байрамы деп те айтылады. Және Жаңа Келисимде бул байрам Елиўинши күни байрамы деп те айтылады. Бул байрамда биринши мәрте Мухаддес Руўх Ерусалимде жыйналған шәкиртлерге түсип, жәмәәт басланғанлықтан дүнья жүзиндеги жәмәәтлер бул күнди еске алып белгилейди (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:15-21; Сан 28:26-31; Нзм 16:9-12; Елш 2:1; 20:16; 1Кор 16:8).

Ибадатхана – Қандай да бир қудайға сыйыныў ушын қурылған имарат. Әдетте қудайларға арнап ибадатханалар қурылған. Табыныўшылар қудай өз ибадатханасында бар деп исенген. Усы себептен олар ибадатхананы қудайдың үйи деп те атаған.

Бирақ бул аўдармада ибадатхана сөзи үлкен ҳәрип пенен жазылған болса, Ерусалимдеги Ийениң Ибадатханасы нәзерде тутылған. Патша Сулайман қурдырған Ибадатханадан алдынғы заманда Мухаддес шатырда ҳәр түрли қурбанлықлар берилип, диний хызметлер өткерилген. Патша Сулайман дәўиринен баслап пүткил Израил халқы Ийемизге Ерусалимдеги Ибадатханада сыйынған. Олар Ибадатханада қурбанлықлар берип, әҳмийетли байрамларды сол жерде белгилеген. «Ибадатхана» сөзи айрықша бир имаратқа ямаса Ибадатхананың толық ҳәўлилерине қарата қолланылған. Ибадатхананың айрықша имараты Мухаддес бөлме ҳәм Ең мухаддес бөлмеден ибарат еди. Бул бөлмелерге мәлим бир мәресимлерди орынлаў ушын тек ғана руўханийлердиң кириўине рухсат берилген. Халық Ибадатхананың ҳәўлисинде Қудайға сыйынған. Израил тарийхында Ерусалимде бир неше мәрте Ибадатхана қайта қурылған, бирақ басқыншылар тәрепинен ўайран етилген. Биринши Ибадатхананы патша Сулайман қурдырған. Бул Ибадатхана 3Пат 6:1-38; 7:13-51; 2Жлн 2:1–4:22 да толық сүўретленген. Б. э. ш. 586-жылы бабилонлылар сол Ибадатхананы ўайран қылып, ондағы барлық қымбатбаҳа затларды Бабилонға алып кеткен. Б. э. ш. 538-жылы Персия патшасы Кирдиң пәрманы бойынша, базы яҳудийлер Ерусалимге қайтып келип, Ибадатхананы қайта қурыўды баслап, б. э. ш. 515-жылы Ибадатхана қурылысы тамамланған. Кейин ала, б. э. ш. 37-4-жыллары әййемги Палестинада ҳүкимдарлық қылған Уллы Ҳирод б. э. ш. 19-жылы Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Қурылыс ислери Ийса Масийх дәўиринде де даўам етип атырған еди. Қайта қурылған сол Ибадатхана эрамыздың 70-жылы римлилер тәрепинен ўайран қылынды. Соннан кейин, Ибадатхана қайта қурылмады (4Пат 25:8-17; Эзр 1:1-11; 3:7–4:5; 5:1-2; 6:14-15).

Израил – Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен кейин, Қудай оған «Израил» деп ат берди (Жар 32:28-29; 35:10). Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқыптың он еки улы болып, олардан Израилдың он еки урыўы келип шықты. Ески Келисимде мине усы он еки урыў Израил халқы деп аталды. Кейин ала Израил халқы басып алған жерлер де Израил ели деп аталды.

Патша Сулайман өлгеннен кейин арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан бөлинип шықты. Бул он урыў өз алдына ел болып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде арқадағы он урыўға Израил халқы ҳәм бул урыўлар дүзген ел Израил ели деп аталған. Б. э. ш. 722-жылы Ассирия патшалығы Израилды басып алғаннан соң, арқа патшалық жоқ болды.

Жаңа Келисимде «Израил» аты сиясий ғәрезсизликке ийе елди емес, ал Яқыптың урпағын, яғный яҳудийлерди билдирген (Жар 32:28-29; 35:10; 3Пат 11:26–12:24; 4Пат 17:1-6).

Ийемизди еслеў кешеси – Ийса Масийх Өз өлиминен алдын шәкиртлери менен бирге Қутқарылыў байрамының асын бирге жеди. Сол кешеси Ийса шәкиртлерине, сизлер бирге аўқатланғаныңызда, Мени еслеңлер, деп буйырған. Ийса Масийхтың изинен жүриўшилери Оның бул буйрығына әмел қылып, тез-тез жыйналып турған ҳәм биргеликте аўқатланған. Олар бирге аўқатланғанда, Ийса буйырғанындай нан сындырып жеген ҳәм шараптан ишкен. Усылай етип, олар Ийса Масийхқа өз ҳүрметин көрсетип, Ийсаның гүналар ушын қурбан болғанына исенгенин тастыйықлайтуғын болған. Сондай-ақ, Ийсаның Өз сүйиспеншилигин қалай көрсеткенин еслейтуғын еди. Ийса оларды қалай сүйген болса, шәкиртлер де бир-бирин сондай сүйиўи керек еди (Мат 26:26-30; Мрк 14:22-26; Лук 22:14-20; Елш 2:42, 46; 20:7; 1Кор 10:16-17, 21; 11:17-34).

Ийе, Ийем, Ийемиз – Еврейше «Адон» ямаса «Адонай», грекше «Күриос». Ески Келисимде «Адонай» сөзи көбинесе Қудайға қарата қолланылған иләҳий атақ болып, Қудай Израил халқының көктеги Патшасы екенин билдиреди. Жаңа Келисимде «Күриос» сөзи Ийса Масийхқа қарата қолланылған болып, Оның иләҳийлигин ҳәм патша тийресине тийисли екенин билдиреди. Соның ушын, бул аўдармада бул сөз «Ийе», «Ийем Ийса» ямаса «Ийемиз Ийса» деп берилген. «Адон» ҳәм «Күриос» сөзлери атақ сыпатында патшаларға, абырайлы устазлар ҳәм пайғамбарларға иззет-ҳүрметти көрсетиў ушын да қолланылған (Лук 2:9; 18:6; Елш 7:33, 59; Рим 1:7; 10:12-13).

Кәрнай – Үплеп шертилетуғын саз әсбабы болып, әййемги еврей халқы кәрнайды қошқардың шақысынан ҳәм басқа да материалдан соққан. Әййемги ўақытта бул әсбап душпан бастырып киятырғанын хабарлаў ушын, сондай ақ, Қудайды алғыслаў ушын шертилген.

Кәрнай байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының биринши күнинде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Кәрнай байрамы күни Израил халқы дем алып, мухаддес жыйналыс өткерген. Бул жыйналыста кәрнай шертилген, Таўратта буйырылған қурбанлықлар берилген (Леб 23:23-25; Сан 29:1-6).

келисим – Әййемги ўақытларда әдетте келисим дүзилгенде, оны тастыйықлаў ушын еки тәреп ант ишетуғын еди. Мухаддес Китапта айтылыўынша, Қудай бир неше мәрте инсан менен келисим дүзген. Ҳәр бир келисимде берилген ўәделерди ҳәм қойылған шәртлерди Қудайдың Өзи белгилеген. Қудай Ибрайым менен келисим дүзип, Ибрайымға ҳәм оның әўладына мәңги берекет бериўди ўәде қылған.

Қудай кейин ала Муўса пайғамбар арқалы Ибрайымның әўлады, яғный Израил халқы менен келисим дүзеди. Сол келисимде Қудайдың буйрықлары ҳәм нызамлары толық берилген. Бул буйрықларға ҳәм нызамларға әмел қылған адамларға Қудай: «Мен сизлерди Өзимниң халқым қыламан, сизлердиң Қудайыңыз боламан», деп айрықша ўәде берген. Қудайдың Өз халқы Израил менен болған мүнәсибети мине усы келисимге тийкарланғаны себепли, Ески Келисимде баян қылынған көп ўақыялар ҳәм Израил халқының тарийхы усы мүнәсибетлер ҳаққында сөз етеди. Израил халқы Қудайға қайта-қайта бийопалық қылғаны ушын, Оның буйрықларына бойсынбағаны ушын өз ўатанынан сүргин етилген. Бирақ Қудай: «Мине Мен Израил халқы менен жаңа келисим дүзетуғын күнлер келеди», деп Өз пайғамбарлары арқалы ўәде берген.

Қудай жаңа келисимди пүткил адамзат пенен Ийса Масийх арқалы дүзеди. Ийса Масийх пүткил адамзаттың гүнасын Өз мойнына алып, атанақ ағаштағы өлими арқалы жаңа келисимди күшке енгизди. Бул Жаңа Келисимниң баслы мазмуны болады. Енди ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Ийса Масийхқа исенсе ҳәм гүналарынан жүз бурса, оның гүналары кешириледи, бул адам Қудайдың халқына тийисли болады (Жар 15:1-21; 17:1-27; Шығ 20:1, 21; 24:1-18; 4Пат 17:5-23; 2Жлн 36:13-21; Ерм 31:31-34; 32:39-40; Езк 11:19-20; 36:26-27; Мат 26:27-28; Евр 8:6-13; 9:1-22).

Келисим сандығы – Сырты ҳәм иши алтын менен қапланған ағаш сандық. Келисим сандығында еки тегис тасқа жазылған нызам сақланатуғын еди. Қудай бул еки тасты Синай таўында Муўсаға Израил халқы ушын берген еди. Еки таста он буйрық жазылған, бул буйрықлар Қудай менен Оның халқы ортасындағы дүзилген келисимниң шәртлери еди. Сол себепли бул сандық көбинесе Келисим сандығы деп айтылған. Келисим сандығының қақпағы үстинде керуб деген руўхый барлықтың еки мүсини бар еди. Келисим сандығы – Қудай Өз халқы арасында екенин билдиретуғын белги еди. Израил халқы шөлде гезип жүргенде, Келисим сандығы Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде сақланатуғын еди. Кейин Келисим сандығы Ерусалимдеги Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине қойылған (Шығ 25:12-15, 22; 37:1-9; Евр 9:4-5).

Кемош – Моаб халқының табынған қудайы (3Пат 11:7).

кен халқы, кенлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Және қанан халқы, қанан халықлары, қананлы сөзлерине қараң (Жар 15:19; Сан 24:21-22).

керуб – Қанатлы руўхый барлық. Бул руўхый барлықлар ҳаққында сөз етилгенде, олар әдетте Қудайдың тахты жанында сүўретленеди. Ески Келисимниң базы жерлеринде болса керублар Қудайдың тахтын көтерип жүргени ҳаққында айтылады. Келисим сандығының қақпағы үстинде еки керуб мүсини бар еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесин Мухаддес бөлмеден бөлип турған ишки пердеге керублардың сүўрети салынған еди (Шығ 25:18-20; Сан 7:89; 1Пат 4:4; Езк 10-бап).

кийели тас – Тиккесине қойылған узын тас. Қанан халықлары бул тасты өз қудайы, соның менен бирге, қудай Баал деп, оған табынатуғын еди. Бундай таслар төбешиклердиң үстине, қойыў жапырақлы тереклердиң астына ҳәм табынатуғын орынларының ишине орнатылатуғын еди. Қудай Израил халқына, тас бутларды орнатпаң, оларға сыйынбаң, деп буйрық берди. Усындай бутларды ҳәм тасларды сындырып таслаўды буйырды (Шығ 23:24; Леб 26:1; 4Пат 10:27; 17:10).

Қанан – Қанан Хамның улы, яғный Нухтың ақлығы еди. Әййемги ўақытларда Жер Орта теңизи, Иордан дәрьясы ҳәм Өли теңиз аралығындағы жерлер де Қанан деп аталған. Қананның арқа тәрепинде Лебанон таўлары, қублада Негеб шөли бар еди. Жаратылыс китабында айтылыўынша Хамның улы Қананнан бир неше халық келип шыққан ҳәм сол жерлерде жасаған. Израил халқы бул жерлерди басып алғаннан кейин, Қанан деген атама әсте-ақырынлық пенен жоқ болып кетти. Оның орнына бул жерлер «Израил ели» деп атала баслады, бир қанша ўақыт өткеннен соң «Палестина» аты менен танылған.

Мухаддес Китапта Қанан жүдә өнимдар, «сүт ҳәм пал ағып турған жер» деп сүўретленген. Қанан географиялық жағынан жүдә қолайлы ҳәм өнимдар жер есапланған. Қанан жеринен қубла-батыста жайласқан Синай ярым атаўы Азия ҳәм Африка жерлерин бирлестирип турады. Соның ушын, әҳмийетли саўда жоллары Қанан арқалы, Жер Орта теңизи бойлап өткен. Әййемде Жақын Шығыстағы қүдиретли патшалықлар Қананды қолға киргизиўге ҳәрекет еткен. Шығ 3:8 ҳәм усы аяттың түсиндирмесине қараң (Жар 10:6, 15-19; 12:5; Бий 5:19).

қанан халқы, қанан халықлары, қананлы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлар. Олар амор, гиргаш, хет, хиў, ебус, қадмон, кениз, кен, периз ҳәм рефа халықлары еди. Бул халықлардың базылары Қанан жериниң анық қайсы жеринде жасағаны мәлим емес. Израил халқы Қананды басып алғаннан кейин де, бул халықлардан бир нешеси сол жерде жасап қалған (Ешу 16:10; 17:12-13, 16).

Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы – Бул байрам еврей календарының жетинши айы – этаним, яғный тишри айының 15-21-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай сентябрьдиң ортасынан басланады. Сол ўақытта гүз жаўыны басланбастан алдын зүрәәт жыйнап алынған. Израил халқы Мысырдан шыққаннан соң, шөл гезип, қосларда жасағанын жети күн даўамында еслеген. Сондай-ақ олар Қанан жериндеги зүрәәтти Қудайдың берекетли қылғанын да белгилеген, Таўратта буйырылған қурбанлықларды берген. Олар жети күн даўамында далалардағы қосларда жасаған. Қос байрамының еврейше атамасы – Суккот. Бул байрам жыйын-терим байрамы деп те аталған (Шығ 23:16; 34:22; Леб 23:33-36, 39-43; Сан 29:12-39; Нзм 16:13-15; Зхр 14:16-19).

Қудай – Еврейшеде «Эл» ямаса «Элоҳим», грекшеде «Теос». Бул атлар пүткил барлықтың жаратыўшысы Қудайға қолланылған баслы атлар болады (Жар 1-бап; 2:2-3; 9:1).

Қудай Таала – Еврейшеде «Эл Элион» ямаса «Элоҳим Элион», сөзбе-сөз аўдармасы «Ең мәртебели Қудай». Бул сөз Қудай ең уллы, ең қүдиретли, пүткил әлемниң Ҳүкимдары екенлигин билдиреди (Жар 14:18; Сан 24:16; Нзм 32:8).

Қудайдың Патшалығы – Қудайдың инсанлар өмириндеги ҳүкимдарлығына ҳәм ҳәр бир жаратылған жанзатлардың ақыретте жаңаланыўына силтеме. Ийса Масийх: «Қудайдың Патшалығы жақынласты», деп ўаз еткен еди, Ол Өз кәраматлары арқалы усы Патшалық ҳақыйқаттан да бар екенлигин көрсететуғын еди. Ийса Масийх адамларға: «Қудайдың Патшалығы сизлердиң араңызда», деп тәлим берди. Адамлардың гүналары Ийса Масийх арқалы кеширилгенде, олар Қудайдың Патшалығына киреди. Қудайдың Патшалығына минәсип болған адамлар Қудайды өзлериниң Патшасы деп тән алады ҳәм өз ара мүнәсибетлеринде Қудайдың минезлемесин көрсетеди. Усы арқалы Қудайдың Патшалығы адамлар арасында екенлиги көринип турады. Келешекте болса, Ийса Масийх пүткил дүньяны жаўызлық ҳәм напәкликтен тазалағаннан соң Қудайдың Патшалығы толық орнатылады. Матта китабында Қудайдың Патшалығы «Аспан Патшалығы» деп те аталған (Мат 12:28; 25:31-46; Мрк 1:14-15; Лук 17:20-21; 1Кор 15:24-25; Кол 1:13-14; Аян 11:15-17; 12:10).

Қудайдың Руўхы – «Руўх» деп аўдарылған еврейше ҳәм грекше сөзлер және «дем», «самал» мәнислерин өз ишине алады. Қудайдың Руўхы дүньяның жаратылыўында сөзсиз қатнасқан. Ески Келисимде сөз етилиўинше, Қудайдың Руўхы адамларды орап алған, оларға ҳәр түрли ўазыйпаларды орынлаў ушын күш берген. Қудайдың Руўхы базы адамларға Қудайдың сөзин сөйлеўге жигер берген. Қудай Өз Руўхын бир күн келип барлық адамзат үстине жаўдыратуғыны туўралы Иоел пайғамбар арқалы ўәде қылған.

Жаңа Келисимде Қудайдың Руўхы Мухаддес Руўх деп аталады. Мухаддес Руўх арқалы адамлар Қудайдың сөзлерин айтады, базыда кәраматлар көрсетеди. Шомылдырыўшы Яқыя пайғамбаршылық қылып, Ийса Масийх инсанларды Мухаддес Руўхқа шомылдырады, деп айтқан. Яқыя Ийсаны суўға шомылдырғанда, Мухаддес Руўх Ийсаның үстине кептер пишининде түскен ҳәм Ол Мухаддес Руўхқа толған. Ийса Масийх Мухаддес Руўх жетегинде жүрген.

Ийса Өз шәкиртлерине, Әкем сизлерге жол-жорық көрсетиў ҳәм күш-қуўат бериў ушын Мухаддес Руўхты жибереди, деп ўәде берген. Ийса аспанға көтерилгеннен соң усы ўәде әмелге асты. Солай етип, Иоел пайғамбардың бир неше әсирлер алдын айтқан пайғамбаршылығы орынланды. Ийсаның шәкиртлери адамларды тәўбе қылыўға, суўға шомылдырылыўға ҳәм Мухаддес Руўхты қабыл етиўге шақырған. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адамның жүрегинде Мухаддес Руўх жасайды. Мухаддес Руўх олардың Қудайға тийисли екенлигин ҳәм қутқарылыў кепили Өзи екенлигин тастыйықлайды. Мухаддес Руўх исениўшилерге ҳәр түрли сыйлар береди, олар усы сыйлары менен Қудайға ҳәм басқаларға хызмет етеди. Исениўшилер Мухаддес Руўх басшылығында өмир кеширеди ҳәм Мухаддес Руўх арқалы олардың жақсы ис-ҳәрекетлери Қудайға мақул болады (Жар 1:2; Шығ 31:3; Бий 14:6; 1Пат 11:6-7; 16:13; 1Жлн 12:18; 2Жлн 15:1-2; 20:14-15; Езк 11:5; Иол 2:28-29; Мих 3:8; Мат 3:11; Лук 3:22; 4:1; 10:21; 24:49; Юхн 3:34; 14:16-17, 26; 16:7-15; 20:22; Елш 1:4-5, 8; 2:1-4, 14-21, 38; 13:2; 19:1-6; Рим 8:15-16; 1Кор 12:4-11; 2Кор 1:21-22; Гал 5:22-25; Эфс 1:13-14).

Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы – Бул сөз атақ болып, яҳудийлер интизарлық пенен күткен қутқарыўшыға айтылған. Яҳудийлердиң пикири бойынша, бул қутқарыўшы оларды душпанлар қолынан қутқарады ҳәм пүткил адамзат үстинен мәңги ҳүкимдарлық қылады. Бул қутқарыўшыға әдетте «Масийх» атағы да қолланылған. «Қудайдың улы» ямаса «Ул» атақлары Ийсаға қарата қолланылғанда, Ийса интизарлық пенен күтилген Масийх екенлигин билдиреди. Бул атақлар Ийсаның Қудай менен жақын мүнәсибетин, Қудайдың атынан ис қылатуғынын көрсетеди. Ийса Масийх Өзиниң аспандағы Әкесине пүткиллей бойсынып, садықлық пенен хызмет етти. Ийса аспандағы Әкесин ҳүрмет етип, Оның минезлемесин Өзинде толық көрсетти.

Тилекке қарсы, базылар «Қудайдың Улы» деген атақты надурыс түсинип, Ийса денеден Қудайдан туўылған екен, деп ойлайды. Бирақ бул ақылға сыймайтуғын улыўма надурыс пикир! Бундай пикир Мухаддес Жазыўда баян етилген тәлиматларға қарсы. Жаңа Келисимде сөз етилиўинше, Мәриям кәраматлы түрде, Мухаддес Руўхтың қүдирети менен Ийсаға ҳәмиледар болған еди.

Ески Келисимде Қудай Израил халқын «туңғыш улым» деп атап, олар менен қаншелли жақын мүнәсибет орнатқанын көрсетти. Сондай-ақ, Қудай Израил патшасын да «Мениң улым» деп атаған, себеби Израил патшасы Қудайдың ўәкили сыпатында халық үстинен ҳүкимдарлық қылды (Шығ 4:22-23; Мат 1:18-25; 14:33; Лук 1:26-38; Юхн 14:6-13; 19:7; 1Юхн 5:12-13; Кол 1:15-19; Евр 1:2-3).

Қудайдың Үйи – Бул сөз Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға айтылған (Бий 18:31; 1Пат 10:3; 1Жлн 6:10).

қурбанлық – Израиллылар Қудайға сыйыныў ушын буға, қой, ешки, кептер ямаса қумыры сыяқлы ҳайўанларды қурбанлық қылатуғын еди. Ҳайўан сойылғаннан соң, оның бир бөлеги Қудайға унамлы түтетки ушын садақа сыпатында қурбанлық орында түтетилген. Қалған бөлеги болса руўханийлерге берилген ямаса сыйыныўшылар тәрепинен желинген. Израил халқы Қудайға алғыс айтыў, Қудайдан берекет тилеў, гүналары ушын кеширим сораў мақсетинде қурбанлықлар берген. Ески Келисимде айтып өтилген бес қурбанлық түри мынадай: айып қурбанлығы, гүна қурбанлығы, жандырылатуғын қурбанлық, миннетдаршылық қурбанлығы, татыўлық қурбанлығы (Жар 8:20; Шығ 29:38-41; Леб 1-бап).

Қутқарылыў байрамы – Қутқарылыў байрамы еврей календарының биринши айы – абиб, яғный нисан айының он төртинши күни кеште белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай марттың ортасынан басланады. Қудайдың Израил халқын Мысыр қуллығынан қалай қутқарғанын олар Қутқарылыў байрамы күни еслеген. Ҳәр бир шаңарақ бир қозыны ямаса ылақты қурбанлық қылып, Қутқарылыў байрамына ас таярлаған. Шаңарақ ағзалары қурбанлық асын бирге жеген. Бул асқа қосып ашшы шөплер ҳәм ашытқысыз нан да желинген. Қутқарылыў байрамының еврейше атамасы – Песах. Қарақалпақша «Қутқарылыў байрамы». Жаңа Келисимде «Қутқарылыў байрамы» аты астында Қутқарылыў байрамы зыяпаты ҳәм оннан кейин жети күн даўамында белгиленген «Ашытқысыз нан байрамы» нәзерде тутылған (Шығ 12:1-14, 21-51; Леб 23:5-8; Сан 9:1-14; Нзм 16:1-7).

қутқарыў, қутқарылыў – Бул сөзлер адамлардың ҳәм пүткил бир халықтың душпанлардан ямаса олардың өмирине қәўип салып атырған басқа нәрселерден азат болыўын билдиреди.

Ески Келисимде бир адам белгили бир жағдайда басқаларды қәўип-қәтерден қутқарғанда «қутқарыўшы» деп аталған. Көп жағдайларда болса «Қутқарыўшы, Азат қылыўшы» деген ат Қудайдың Өзине қолланылған. Израил халқы тарийхындағы ең уллы ўақыялардан бири олардың Мысырдағы қуллықтан азат болғаны. Қудай Муўса арқалы кәрамат көрсетип, Өзиниң Қутқарыўшы екенлигин көрсеткен. Қудай Израил халқын көп мәртебе қутқарғаны ушын, олар келешекте Ийемиз бизлерди барлық душпанлардан ҳәм жаўызлықтан азат қылады, деген үмитте сол ўақытты интизарлық пенен күткен. Және Ески Келисимде пайғамбарлар пайғамбаршылық қылып, Қудай Өзиниң ҳақ қулын жибереди ҳәм адамларды гүналарынан азат қылады, деп айтқан. Пайғамбаршылықлар бойынша Қудайдың бул садық қулы патша Даўыттың әўладынан келип шығады.

Жаңа Келисимде айтылыўынша, адамлар Ийса Масийхтың өлими ҳәм тирилиўине исениўи арқалы гүнадан азат болады. Демек, ҳәр бир адам миллетине, түриниң реңине ямаса мәдениятына қарамастан қутқарылыўға ерисиўи мүмкин. Бул қутқарылыў адамның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Адам тек ғана Қудайдың реҳими ҳәм мийрими арқалы гүналарынан азат болып, Ийса Масийх арқалы мәңги өмирге ийе болады. Ийса Масийхқа исенип, тәўбе қылған ҳәр бир адамды Қудай кеширеди. Соның ушын, Қудайдың Өзи де, Ийсаны Масийх ҳәм «Қутқарыўшы» деп атайды.

Ийса Масийхқа исенген адам Қудай менен жарасқаны ушын бул дүньяның өзинде-ақ қутқарылыўға ерискен деп есапланады. Қутқарылыўға ерискен ҳәр бир адамның өмиринде Мухаддес Руўх ҳәрекет қылады. Қутқарылыў тоқтаўсыз ҳәрекет болып, оған ерискен ҳәр бир адамның пикирлеўи ҳәм минез-қулқы өзгереди ҳәм бундай адам өз өмирин Қудайды ыразы қылыўға бағышлайды. Масийхыйлар ақырғы күнде де ҳүким қылынбайды. Масийхтың атанақ ағаштағы өлими ҳәм тирилиўи арқалы олар бул дүньяда да, ол дүньяда да қутқарылыўға ийе. Сол себептен исениўшилер өлгеннен кейин Қудай менен бирге жәннетте болыўына қатал түрде исенеди (Шығ 14:1-31; 15:1-21; Бий 3:9, 15; 2Пат 22:2-3; Заб 39:18; 77:35; Ийш 42:1-4; 43:3, 11; 49:26; Езк 37:23-25; Дан 6:27; Лук 1:47, 69-70; 2:10-11, 30-31; Юхн 3:15-16, 36; 5:24; 6:40; Елш 2:38-39; 4:11-12; 10:43; 16:30-31; 1Пет 1:3-5; 1Юхн 4:15-17; 5:13; Рим 1:16-17; 5:9-10; 3:20-24; 8:1-2; 8:15-16; 8:24, 29-30; 10:9-10; 10:12-13; 1Кор 1:18; 2Кор 1:21-22; 5:1-2, 6-8; Эфс 1:13-14; 2:4-9; 1Сал 4:16-17; 5:9-10; 1Тим 1:1; 2:3; 2Тим 1:9-10; Тит 1:3-7; Евр 9:27-28; Аян 22:3-5).

қыз Сион – Ерусалимди аңлатады (Заб 9:15; Ийш 10:32; Ерм 4:31).

лебийли, лебийлилер – Яқыптың улы Лебий урыўынан болған адамлар. Қудай Лебий урыўынан болған Харонның әўладын Израил халқының руўханийлери етип таңлаған еди. Лебий урыўының қалған адамлары диний мәресимлерди орынлаўда жәрдем берди. Буннан тысқары олар Мухаддес шатырға, кейин ала Ибадатханаға, оның үскене ҳәм буйымларына да жуўапкер болды. Қудай Израил халқының туңғыш улларының орнына Лебий урыўын Өз хызметине алған еди. Өйткени Израилдың туңғыш уллары Қудайға тийисли еди. Кейин патша Даўыт лебийлилердиң базыларын Қудайға сыйыныў ўақтында қосық айтыўға ҳәм саз шертиўге тайынлады (Сан 3:5-13, 40-51; 1Жлн 6:31-32; 23:25-29, 32; 23:30-31).

Лира – Тарлы саз әсбап (1Пат 10:5).

май – Мухаддес Китапта май сөзи астында көбинесе зәйтүн мийўесинен алынған май нәзерде тутылады. Әййемги Израилда зәйтүн майынан кең пайдаланылған. Шыралар ушын, теридеги жара ҳәм жарақатларды шыпалаў ушын зәйтүн майы қолланылған. Сондай-ақ, бай адамлар денелерин қәстерлеў ушын ең сапалы зәйтүн майынан пайдаланған. Базыда зәйтүн майы әтир менен араластырылып, жағымлы ийис шығарыў ушын шашқа, териге сүртилген. Бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында басына жоқарғы сападағы зәйтүн майы қуйылған. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымларды мухаддес қылыў ушын да зәйтүн майы қолланылған. Улыўма алғанда, май аўызбиршилик, абаданшылық, пәклик ҳәм Қудайдың Руўхының қүдиретли белгиси болған (Шығ 29:40; 30:25-33; Сан 28:5; 3Пат 5:11; 17:12; Мрк 6:13).

майлаў – Ески келисим дәўиринде Қудай бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып таңлағанда оның басына зәйтүн майын қуйыўға буйрық беретуғын еди. Зәйтүн майы Қудай Руўхының белгиси болып, май қуйылған адамның пәкленгенин ҳәм оған қүдирет берилгенин билдиретуғын еди. Усы жол менен таңланған адам, әсиресе патша еврей тилинде «машиах», яғный «май сүртип таңланған» деп аталатуғын еди. «Машиах» сөзи кейин ала лаўазым сыпатында қолланылатуғын болды. Мухаддес шатырдағы ҳәм Ибадатханадағы буйымлар да зәйтүн майы сүртилиў арқалы мухаддес қылынған (Шығ 40:13-15; 1Пат 10:1; 16:3; 3Пат 19:16; Ийш 45:1; Заб 17:51; Лук 4:18).

Масийх – Масийх еврейше «Машиах» сөзинен алынған, грек тилине «Христос» деп аўдарылған. Еврей тилинде бул сөз «майланған» деген мәнини билдиреди. Әййемги Израилда бир адамды руўханий, пайғамбар ямаса патша қылып тайынлаў ўақтында, оның басына зәйтүн майы қуйылып майланған. Бул ис-ҳәрекет сол адамның Қудай тәрепинен таңланғанын ҳәм Қудайдың хызметине бағышланғанын билдиреди. Сол себептен Масийх сөзи «Қудай тәрепинен таңланған» деген мәнисти де аңлатады.

Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда, бир күни патша Даўыттың әўладынан болған биреў Израил халқын душпанларынан қутқаратуғыны ҳәм жер жүзинде мәңги әдалат орнатып, барлық халықлар үстинен ҳүкимдарлық қылатуғыны айтылады. Кейин ала яҳудийлер ўәде қылынған сол қутқарыўшыны «Масийх» деп атайтуғын болды. Яҳудийлердиң ели Рим империясының қол астында қалғанда көп яҳудийлер, Масийх келип, бизлерди душпанымыздан қутқарады ҳәм Израил патшалығының уллылығын қайта тиклейди, деп үмит қылған.

Жаңа Келисим бойынша, Ийемиз Ийса Ески Келисимдеги пайғамбаршылықларда айтып өтилген Масийх. Ийса Масийх Өз ўазлары арқалы Қудайдың Патшалығы келиўин жәриялаған, бирақ бул Патшалық жер жүзиндеги патшалық емес еди. Ийса Масийх атанақ ағаштағы өлими арқалы шайтанның қүдиретин жоқ қылды, гүнаға ҳәм өлим қорқынышына қул болған пүткил адамзатқа азат болыў мүмкиншилигин берди. Соның ушын, Ийсаға исенгенлер Оны «Масийх» деп атайды (Мат 1:16-17; 2:4; 16:16; Мрк 9:41; Лук 2:11; 24:26, 46; Юхн 1:17; 7:41; Елш 2:31; Рим 1:4-6).

мәжилисхана – Грекше «синагога» сөзи адамлардың жыйынын аңлатады. Бул Жаңа Келисимниң китапларында ушырасады. Яқыптың хаты 2:2 де масийхыйлар жыйыны усылай аталады. Мәжилисханалар Бабилония сүргининен кейин, әсиресе Эзраның жаңалық киргизгени нәтийжесинде пайда болған болыўы мүмкин. Израил халқы жат бутқа табыныўшы елге тарқалып кетип, Ибадатханадағы улыўма хызмет миллий ҳәм диний өмирди бирлестиретуғын күштен айырылғанлықтан, олар ҳәр түрли жерде, яғный мәжилисханаларда жыйналыўға мәжбүр болған. Олар Қудай Ийениң өткен ўақытлардағы ислерин еске алып, Оннан жәрдем бериўди ҳәм қутқарыўды сораған.

Бабилониядан қайтып келгеннен соң, Эзра ҳәм Нехемияға уқсаған азаматлар халықты Қудайдың сөзин тыңлаў ушын жыйнады ҳәм оларды Мухаддес Китапларды изертлеўге шақырды. Сонда мәжилисхана бутқа табыныўшылық себепли қатал жаза алған адамлар орталығында оянған жаңа өмирдиң тәбийғый көринисине айланды. Сол себептен, Ийемиздиң иниси Яқып былай деди: «Өйткени әййемги ўақытлардан бери Муўсаның Нызамы ҳәр бир қалада жәрияланып киятыр ҳәм ҳәр дем алыс күни мәжилисханаларда оқылмақта» (Мат 4:23; Мрк 3:1; Лук 4:15; Елш 15:21; 19:8).

мәңгилик өмир – Мухаддес Китапта мәңгилик өмир тек ғана ўақыттың даўамын емес, ал өмирдиң мазмуны, яғный Қудай менен бирликте жасаўды, Оның мийрими ҳәм берекетлеринен ләззет алыўды билдиреди. Ески Келисимниң базы бөлимлеринде ҳақ адамлар Қудай менен мәңги жасайтуғыны ҳаққында жазылған, айырым ҳалларда өлилердиң тирилиўи ҳаққында айтып өтилген.

Жаңа Келисимде мәңгилик өмир не екенлиги ҳаққында кеңирек ашып берилген. Инсанның денеси өлсе де, руўхы өлмейди. Ийса Масийхқа ҳәм Оны жиберген Қудайға исенген адам мәңги өмирге ийе болады. Бундай адам ушын мәңги өмир усы дүньяда жасап атырған ўақтында басланады. Ол өлсе де ақыретте тириледи ҳәм оннан кейин ҳеш қашан өлмейди. Ақырзаман күни Қудай ҳақларға мәңгилик өмирди сый қылып береди, олар жәннетте жасап, бул дүньядағы барлық жаўызлықлардан азат болады. Гүнакарларға болса мәңги жаза бериледи, олар мәңгиге Қудайдан айырылады (Заб 15:9-11; 22:6; Ийш 26:19; Дан 12:2; Мат 5:12; 25:34, 46; 25:41, 46; Лук 16:22-23; 20:37-38; 23:42-43; Юхн 3:15-16, 36; 5:24, 28-29; 6:40; 10:27-28; 1Пет 1:4; 1Юхн 5:13; 2Кор 4:16-18; 5:1-2, 6-8; Эфс 2:4-6; Фил 1:21-23; 3:13-14; Евр 12:22-24; Аян 20:11-15; 21:1-4; 22:1-5).

Мидия – Қүдиретли патшалық болып, ҳәзирги Иран мәмлекетиниң арқа-батысында жайласқан еди. Б. э. ш. 550-жылға келип, Мидия ҳәм Персия патшалығының ең әҳмийетли аймағына айланды, соның ушын Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталатуғын болды (Эст 1:19; Дан 6:8).

Мидян, мидянлылар – Ибрайымның тоқалы Қатурадан туўылған улларынан бири. Мидяннан тарқалған әўлад мидян халқы деп аталған еди. Олар көшпели халық болып, көбиси ҳәзирги Ақаба қолтығының шығыс тәрепиндеги шөлде жасайтуғын еди. Соның ушын, ол жерлер мидян халқының ели, сол жерде жасаған халық мидянлылар деп аталған (Жар 25:1-2; Шығ 2:11-15; Бий 6-бап).

мийрим – Мухаддес Китапта «мийрим» ҳәм «мийримли» сөзлери әдетте Қудайға ҳәм Оның қылған ислерине қарата қолланылады. Мийрим сөзиниң тийкарғы мәниси – Қудай уллылығы ҳәм шексиз сүйиспеншилиги себепли Өз қәлеўи менен инсанларға берекет береди. Бул дүнья жаратылғаннан берли Қудайдың мийрими адамзат ҳәм пүткил жанзаттың өмиринде көринип тур. Қудай оларға өмир бағышлайды ҳәм жасаў ушын керекли болған затларды жеткизип турады. Қудай барлық халыққа мийрим көрсетеди. Ески Келисимде Қудайдың Израил халқына болған шексиз мийримин Израил тарийхының ҳәр түрли дәўирлеринде көриўимиз мүмкин. Израил халқының кәраматлы түрде Мысырдағы қуллықтан азат болғаны буның айқын мысалы болады.

Жаңа Келисимде Ийса Масийхтың бул дүньяға келип, Оған исенгенлерге қутқарылыў бергени Қудайдың адамзатқа көрсеткен мийриминиң ең айқын дәлили. Ийса Масийх арқалы Қудай адамларды гүнадан азат қылып, ақлайды ҳәм оларға мәңги өмир бағышлайды. Бул мийримге ҳеш ким ылайықлы емес ҳәм мийрим инсанның қылған саўап ислерине байланыслы емес. Қудайдың көрсеткен мийримине минәсип болыў – гүнадан жүз бурып, Қудайға бойсыныў. Қудай Өз мийрими арқалы исениўшилерге Мухаддес Руўхын береди. Олар Мухаддес Руўх арқалы бул дүньяда Қудайға хызмет қылады (Жар 6:8; 19:16; 50:4; Шығ 33:12-13; Сан 14:8; Нзм 13:17; Аюп 33:24; Заб 17:51; 39:11; 101:14; 110:4; 144:8; Ерм 31:2-3; Жоқ 3:32; Дан 9:18; Юнс 4:2; Лук 1:30; Юхн 1:17; Елш 4:33; 7:46; Рим 5:15; 6:1-2, 14-15; 11:5-6; 12:6-8; 1Кор 15:10; Эфс 1:7-8; 2:4-5, 8-9; 2Сал 1:11-12; 2Тим 1:9-10; Тит 2:11-14; 3:4-7).

Михаил – Мухаддес Китапта еки периштениң аты айтып өтилген, бириншиси – Михаил, екиншиси – Жабрайыл. Михаил бас периштелердиң бири болып, Израил халқының қорғаўшысы деп аталған. Михаил ҳәм оның қол астындағы периштелер шайтан ҳәм оның жаўыз периштелери менен саўаш қылып, оларды көктен қуўып жиберген (Дан 10:13, 21; 12:1; Яҳу 9; Аян 12:7-9).

Моаб, моаб халқы, моаблылар – Бул халық Ибрайымның иниси Лут әўладынан еди. Моаб ели Өли теңиздиң шығыс тәрепиндеги төбешикли өнимдар жерлерде жайласқан еди. Моаб халқы қудай Кемошқа табынатуғын еди. Моаб тили еврейшеге жақын. Бирақ олар Израил халқының душпаны еди. Израилдың пайғамбарлары моаб халқының аянышлы тәғдири ҳаққында көп пайғамбаршылық қылды. Бабилониялылар оларды қырып таслағаннан соң, бул халық жоқ болып кетти (Жар 19:37; Шығ 15:15; Сан 21:11; Ийш 15–16 баплар; Ерм 48-бап; Сеф 2:8-11).

Молох, Милком – Аммон халқының табынған қудайы. Адамлар өз перзентлерин қурбанлық қылыў арқалы Молохқа, яғный Милкомға табынған. Ал Қудайдың нызамларында бундай үрп-әдет пүткиллей қадаған етилген. Деген менен, Ерусалимге жақын жердеги Ҳинном ойпатлығында Израил халқы да Молохқа табынып, перзентлерин қурбанлық қылған (Леб 18:21; 20:2-5; 3Пат 11:7; Ерм 32:35).

мөр – Жип пенен мойынға асып жүретуғын цилиндр сыяқлы буйым ямаса мөр жүзиги. Әййемде бир хатты ямаса ҳүжжетти рәсмийлестириў ушын, оған мум, қорғасын ямаса басқа бир жумсақ нәрсе сүртилип, үстинен мөр басылған. Соның менен бирге, бул мөр хат ямаса ҳүжжет жиберип атырған адамның ҳүкимдарлығын ҳәм бийлигин билдирген (Жар 38:18; 3Пат 21:8; Эст 3:10).

Мухаддес – Мухаддес Китапта мухаддес сөзи көбинесе Қудайға қарата айтылған. Бул сөз Қудайдың пүткил барлықтан жоқарылығын ҳәм теңсизлигин билдиреди. Ол жалғыз, ҳақыйқый Қудай. Қудай пүткиллей пәк, гүнасыз ҳәм минсиз.

Мухаддес сөзи затларға да, адамларға да айтылған. Мухаддес сөзи «пәк, арнаўлы, айырып алынған, бағышланған» мәнислерин билдиреди. Бул сөз Мухаддес шатырдағы, кейин ала Ибадатханадағы буйымларға ҳәм үскенелерге қолланылған. Мухаддес орын ямаса буйым Қудайға бағышланған болып, оларға абайлы болып ҳәм итибар менен мүнәсибетте болыў талап қылынған. Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет еткен руўханийлер де мухаддес есапланған. Руўханийге қолланылған мухаддес сөзи оның Қудайға хызмет етиўине бағышланғанын ҳәм айрықша ўазыйпасы болғанын көрсетеди. Адамлар ҳәм буйымлар Таўратта буйырылған қурбанлықлар ҳәм диний мәресимлер арқалы пәкленип, мухаддес қылынған.

Қудай Өз халқына: «Мухаддес болыңлар», деп буйырған. Буның мазмуны мынадан ибарат, Израил халқы басқа халықлардан айырылып турыўы, өзлерин Қудайға бағышлап, Оның нызамларын орынлаўы керек еди (Шығ 3:5; 12:16; 16:23; 19:6; Леб 19:2; 27:28; 1Пет 1:15; Евр 2:11).

Мухаддес бөлме – ЕҢ МУХАДДЕС БӨЛМЕ сөзине қараң.

Мухаддес Руўх – ҚУДАЙДЫҢ РУЎХЫ сөзине қараң.

Мухаддес шатыр – Израил халқы Қудайға сыйыныў ушын қолланған шатыр. Израил халқы Синай таўында турғанда, Қудай Муўсаға Мухаддес шатырды ҳәм оның барлық үскенелерин ислеўди буйырып, олардың анық үлгилерин көрсеткен. Бул шатырды бир орыннан екинши орынға көшириўге болатуғын еди. Мухаддес шатырдың ишинде еки бөлме бар еди. Биринши бөлмеси Мухаддес бөлме, екиншиси Ең мухаддес бөлме деп аталатуғын еди. Мухаддес шатырдың Ең мухаддес бөлмесинде Келисим сандығы сақланған. Бул шатыр Ушырасыў шатыры деп те аталған. Израил халқы қурбанлықлар усынғанда, Қудай Өз халқы менен ушырасыў ушын усы шатырда болатуғын еди. Кейин патша Сулайман Мухаддес шатырдың орнына Қудайға арнап Ерусалимде Ибадатхана қурдырды (Шығ 25:8-9; 26:1-37; 27:9-19; 29:42-43).

мухаддеслер – Бул сөз Қудайға бағышланған, Оның хызмети ушын ажыратылған, яғный Қудайға тийисли адамлар деген мәнисти билдиреди. Ески Келисимде бир неше мәрте Израил халқына, Жаңа Келисимде болса Ийса Масийхтың изине ергенлерге қарата мухаддеслер деп айтылады (Дан 7:18, 21; 8:24; Елш 9:13, 41; Рим 8:27; 1Кор 6:1; 2Кор 1:1; Эфс 1:15; Фил 4:22; Аян 11:18).

Мысыр – Мысыр Ески Келисимде көп тилге алынған ҳәм дүнья тарийхында әҳмийетли из қалдырған. Мысыр ҳүкимдарлары «Фараон» деп аталған. Мысыр цивилизациясы жүдә раўажланған, халық аралық саўдада баслы орын тутқан. Нил дәрьясының суўлары ҳәм жемисли жерлери Мысыр турғынларын азық-аўқат пенен ҳәмме ўақытта тәмийинлеп турды.

Ашлық дәўирде Юсуп Мысыр халқын ҳәм әкеси Яқыптың барлық шаңарағын қутқарып қалады. Юсуптиң әкеси Яқып ҳәм оның шаңарағы Қананнан Мысырға көшип келеди. Бир неше әўлад өткеннен соң Яқыптың әўлады Мысырда қул болып қалады. Муўса пайғамбар Қудайдың буйрығы менен кәраматлар көрсетип, Израил халқын қуллықтан азат қылады ҳәм Мысырдан алып шығады. Мысыр ҳүкимдарлары көбинесе өз елинен сыртқа, әсиресе Қанан елине үлкен сиясий тәсир өткизетуғын еди ҳәм базыда әтираптағы жерлерге әскерий жүрислер қылатуғын еди. Қанан Мысырдан арқа-шығыста жайласқан, Израил халқы сол жерлерде жасайтуғын еди (Жар 41:46-49, 53-57; 45:16-20; 46:1-7; Шығ 1:8-14; 2:1–15:21).

ораза тутыў – Мухаддес Китапта ораза жүдә әҳмийетке ийе. Инсан илажсыз жағдайларға түсип қалғанда, саўап ушын емес, ал дуўа етиўге берилип, Қудайдың күшине мүтәжлигин билдириў мақсетинде ораза тутады.

Таўрат бойынша, Израил халқы гүналарынан тәўбе қылғанын көрсетиў ушын Пәклениў күни ораза тутыўы керек еди. Сондай-ақ, Израил халқы Бабилонияда сүргинде болғанда да, сүргиннен кейинги дәўирде де қайғылы ўақыяларды еслеў мақсетинде ҳәр жылы ораза тутқан. Ибадатхананың ўайран етилгенин еслеп ораза тутқаны усының бир мысалы болады. Белгиленген оразалардан тысқары, Израил халқы басқа жағдайларда да ораза тутқан. Мысалы, бир адам жақын адамының өлиминен соң өз қайғысын билдириў, қыйын жағдайда Қудайдан жәрдем сораў, өз гүнасынан тәўбе қылғанын ямаса басқаларға дәртлес екенин көрсетиў мақсетинде ораза тутқан.

Ораза әдетте дуўа менен байланыслы болып, Қудайдан жол-жорық алыў ҳәм күш-қуўат сораў ушын, биреўдиң қыйын жағдайын аңсатластырыў ушын тутылған (Леб 16:29-31; 23:26-29; 1Пат 7:6; 2Пат 1:12; 12:15-23; 2Жлн 20:3-4; Эзр 8:21-23; 10:6; Нхм 1:4; Эст 4:3, 15-17; Заб 34:13; Ийш 58:3-12; Ерм 14:10-12; Дан 9:3-4; Юнс 3:5-8).

орама китап, орама қағаз – Әййемги ўақытларда китаплар әдетте узын орама түринде болып, олар папирус ямаса ийленген териден исленген (Ерм 36:22-23; Езк 2:9-10; Зхр 5:1-2; Аян 5:1-2, 4-8).

Өлилер мәканы – Әййемги Израил халқы Өлилер мәканын жер астындағы түпсиз шуқырлық, марҳумлар баратуғын қараңғы жер, деп түсинген (Аюп 17:13; Ийш 14:9; Аян 6:8).

өңирше, қалталы өңирше – Бас руўханий көкирегине тағатуғын, қымбатбаҳа таслар менен безелген арнаўлы қалта. Қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес затлар салынған еди. Бас руўханий Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимди қолланған (Шығ 28:15-30).

пайғамбар – Қудайдың хабарын адамларға жеткизетуғын инсан. Ески Келисим дәўиринде Израил халқының пайғамбарлары халықты гүнадан тәўбе қылыўға ҳәм Қудайға қайтып келиўге шақырған. Базыда олар ҳәттеки ҳүкимдарлардың ҳәм басқа халықлардың гүналарын ашып, оларды да туўры жолдан жүриўге шақырған. Пайғамбарлар өз хабарлары арқалы келешекте жүз беретуғын ўақыялар ҳаққында пайғамбаршылық қылған, адамларға жигер берген ҳәм жүз беретуғын апатлардан халықты алдын ала ескерткен. Әдетте олар хабарларында ҳәр түрли салыстырма түрдеги сүўретлеўлерден пайдаланған. Базы пайғамбарлардың жазып қалдырған пайғамбаршылықлары, аянлары ҳәм хабарлары кейин ала Ески Келисимге киргизилип, бул жазыўлар сол пайғамбарлардың атлары менен аталған.

Жаңа Келисим дәўиринде Қудай базы масийхыйларды пайғамбарлық хызметине тайынлаған. Бул пайғамбарлар исениўшилерге Қудайдың сөзин жеткизген. Базыда олар Мухаддес Руўх илҳамы менен пайғамбаршылық та қылған. Мухаддес Китапта жалған пайғамбарлар ҳаққында да айтып өтилген. Олар Қудайдан хабар алып келдик, деп адамларды алдап, жолдан урған (Жар 20:7; Шығ 15:20; Нзм 34:10; Бий 4:4; 1Пат 3:20; Ийш 13:1; Ерм 1:5; Елш 11:27-28; 21:10-11; 1Кор 12:28; 14:1-5, 29-33; Эфс 4:11-12).

парисей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул атама еврейшеде «ажыратылған» деген мәнисти билдиретуғын сөзден келип шыққан. Парисейлер Таўрат нызамларына қатал түрде әмел қылатуғын еди, соның менен бирге, аўызеки тарқалған үрп-әдетлерге ҳәм пәклениў рәсимлерине де әмел қылатуғын еди. Парисейлер ағымына тек ғана бир неше мың адам кирген болып, улыўма халықтың кишкене бир топарынан ибарат еди. Парисейлер халық арасында абырайға ийе еди. Олардан базылары жоқарғы кеңес ағзалары болған. Айырым парисейлер Ийса Масийхқа исенди, көплери болса Ийсаға ҳәм Оның тәлиматына қарсы шықты (Мат 27:62; Мрк 7:3; Елш 23:6-9).

периз халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Периз халқы Қананның ортаңғы бөлегиндеги таўлы жерлерде жасаған (Жар 13:7; 34:30; Шығ 23:23; Ешу 3:10).

периште – Бул сөз хабаршы ямаса жиберилген дегенди аңлатады. Еврейше «малах», грекше «ангелос», деп айтылады. Ол Мухаддес Китапта көбинесе әпиўайы хабаршылар ямаса хабарлар ҳаққында сөз етилгенде қолланылады. Мухаддес Китапта периште сөзи ақыл-если жанзатлардың айрықша түри сыпатында түсиндириледи. Негизинде, периштелер адамларға қарағанда басқаша болған жанзатлар болып табылады. Олар Қудайды қоршап турады, Қудай дүньяны басқарғанда, олардан пайдаланады. Қудай периштелер арқалы айырым адамларға ҳәм халықларға жәрдем береди.

Мухаддес Китап периштелердиң адамлар ушын айырым ўақыяларға қатнасқаны туўралы айтылған гүрриңлерге бай. Қудай көрсеткен аянлардың баслы мәўритлеринде периштелер өз хызметин айрықша көрсете алған. Мысалы: Синай таўында Мухаддес Нызам жәрияланғанда, Масийх туўылғанда, Оның түр-түси өзгергенде, Ол Гетсемани бағында дуўа еткенде, өлимнен қайта тирилип, аспанға көтерилип кеткенде, олар Қудайдың буйрықларын орынлап, Оның қолында тек әсбап болып хызмет етеди. Соның менен бирликте, Мухаддес Жазыў барлық исениўшилер периштелердиң панасы ҳәм қорғаўы астында екенин ҳәм периштелердиң гүнакарлардың қутқарылатуғынына қуўанатуғынын үйретеди (Дан 10:13; Мат 1:20; 18:10; 25:31; 28:2; Лук 2:10; 15:10; Елш 5:19; 7:38, 53; 1Пет 1:12; Гал 3:19; Евр 1:14; 12:22).

Персия – Әййемги қүдиретли патшалық. Персия патшасы Кир Бабилонияны басып алғаннан соң, Персия патшалығының пайтахты ҳәзирги Ирактың қубласында жайласқан Бабилон болды. Бирақ патша Дарий Персеполис деген таза пайтахт қурдырады. Бул патшалық «Мидия ҳәм Персия» деп те аталады, себеби Мидия бул патшалықтың әҳмийетли ўәлаятларынан бири еди. Персия нызамлары «Мидия ҳәм Персия нызамлары» деп аталған. Даниел пайғамбар Персия ҳүкиметинде жоқарғы лаўазымды ийелеген еди. Эстер китабында сүўретленген ўақыялар Суза қорғанында – Персия патшаларының қысқы сарайында жүз берген. Ҳәзирги Өзбекстанның көп бөлеги ҳәм улыўма Орта Азияның көп жерлери б. э. ш. VІ әсирде Персия патшалығының қарамағында болған. Тарийхшылар сол дәўирдеги Персия патшалығын Ахаменийлер патшалығы деп те атайды (Эст 1:19; Дан 6:1-28; 6:8).

Пурим байрамы – Бул байрам еврей календарының он екинши айы болған адар айының 14-15-күнлеринде белгиленген. Ҳәзирги календарь бойынша, бул ай февральдың ортасынан басланады. Пурим байрамын Персия патшасы Ахашўероштың ҳүкимдарлығы дәўиринде ханбийке Эстер ҳәм оның ағасы Мордохай жәриялаған. Еки күн белгиленетуғын бул байрам даўамында яҳудийлер Қудайдың Израил халқын қырылып кетиўден қалай сақлап қалғанын еслеген. Бул байрамда адамлар шадланған, зыяпатлар берип, бир-бирине саўғалар берген. Бул байрам бабилония тилинде – пур, яғный «шек таслаў» сөзинен алынған (Эст 9:20-32).

рефа халқы – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Бул халық та анақ халқындай бәлент бойлы, күшли болған деп айтылады (Жар 15:20; Нзм 2:11; 3:11; Ешу 13:12).

Руўханий, бас руўханий – Диний хызмет ҳәм мәресимлерди өткериў ушын айрықша таярланған адам. Әййемги Израилда Таўрат бойынша, руўханий Лебий урыўынан, Муўсаның ағасы Харон әўладынан болыўы керек еди. Руўханийлер Мухаддес шатырда, кейин ала Ерусалимдеги Ибадатханада хызмет еткен. Олар сыйыныў ўақтында басшылық қылып, қурбанлықлар беретуғын еди, диний дәстүр ҳәм мәресимлерди өткеретуғын еди. Руўханийлерге хызмет ўақтында лебийлилер жәрдем берген. Мухаддес шатырдың Мухаддес бөлмесине, кейин ала Ибадатхананың Мухаддес бөлмесине кириўге тек ғана руўханийлердиң ҳуқықы бар еди. Руўханийлерге Израилда жер үлес берилмеген еди. Таўрат бойынша, олар берилген қурбанлықлардан үлес алып, күнделикли мүтәжликлерине қолланатуғын еди. Руўханийлерге адамлар арасындағы келиспеўшиликлерди шешиў ҳәм Қудайдың нызам ҳәм қағыйдаларын халыққа үйретиў ўазыйпасы тапсырылған еди.

Бас руўханий өз ўазыйпасын орынлаў ушын арнаўлы кийимлер кийген. Бул кийимлер эфод, баҳалы үст кийим, нағыслы узын көйлек, сәлле, белбеў ҳәм он еки тас тағылған қалталы өңиршеден ибарат еди. Бас руўханий жылына бир мәрте – Гүнадан пәклениў күнинде өзиниң ең әҳмийетли ўазыйпасын орынлаған. Сол күни бас руўханий Мухаддес шатырдың, кейин ала Ибадатхананың Ең мухаддес бөлмесине кирген. Бул бөлмеде ол өзин ҳәм Израил халқын гүнадан пәклеў мәресимин өткерген (Шығ 28-бап; Леб 8:6-9; Сан 18:8-20).

садақа – Адамлар Қудайға сыйынып, өз исенимин ҳәм иззет-ҳүрметин билдириў ушын беретуғын нәрсе. Таўрат нызамы бойынша еки садақа түри бар, булар мынадай: ғәлле садақасы ҳәм ишимлик садақасы (Шығ 25:29; 29:28; Леб 2:2).

саддукей – Ийса Масийхтың дәўиринде болған яҳудийлердиң әҳмийетли бир диний топары. Бул топар руўханийлерден ҳәм жоқарғы класс адамларынан ибарат еди. Саддукейлер үлкен сиясий күшке ийе болып, Ибадатхана ислерине де ҳүкимин өткизетуғын еди. Жоқарғы кеңес ағзаларының көпшилиги саддукейлерден ибарат еди. Парисейлерден айырмашылығы, олар аўызеки тарқалған үрп-әдетлерди қабыл қылмайтуғын еди, тек ғана Таўратта жазылған нызам ҳәм қағыйдаларға әмел қылатуғын еди, өлилердиң тирилиўине де исенбейтуғын еди. Ийса менен саддукейлер арасында көп келиспеўшиликлер болып туратуғын еди (Мат 3:7; 22:23-33; Елш 4:1-3; 5:17).

Самария – Б. э. ш. 885-874-жыллары ҳүкимдарлық қылған патша Омрий дәўиринен баслап, Самария Израилдың, яғный арқадағы патшалықтың пайтахты болды. Ески Келисимде базыда Самария деген атама Израил патшалығының орнына да қолланылған. Жаңа Келисимде болса бул атама астында Иордан дәрьясының батысындағы, Галиланың қубла тәрепиндеги жерлер нәзерде тутылған. Самария Рим империясына қараслы Яҳудия аймағының ишинде еди (3Пат 13:32; 16:23-24; 4Пат 17:24).

самариялы – Жаңа Келисим дәўиринде Самарияда туўылған адам. Б. э. ш. 722-жылы ассириялылар Израилды, яғный арқа патшалықты басып алғаннан кейин турғынларының көпшилигин тутқын етип алып кетти. Самария жерине болса жат халықлар мәжбүрий көширилди. Бир неше әсирлерден соң греклер де бул жерлерге орналасып алды. Соның ушын, Рим империясы дәўиринде Самария турғынлары этника жағынан аралас болған. Самариялылар ҳәм яҳудийлер арасында келиспеўшилик бар еди. Самариялылар тек ғана өзлериниң Таўратын Қудай жиберген мухаддес китап деп билетуғын еди. Олардың Таўрат нусқасының яҳудийлердиң Таўратынан өзгешелиги бар еди. Самариялылар Қудайға Ерусалимде емес, ал Гериззим таўында сыйынған. Олар шама менен б. э. ш. 400-жылы Гериззим таўында ибадатхана қурған. Бул ибадатхана шама менен б. э. ш. 128-жылы яҳудийлер тәрепинен ўайран қылынған. Буның ақыбетинде яҳудийлер ҳәм самариялылар арасында қарсылық оғада күшейген (4Пат 17:1-6, 24-41).

Сидон – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

Сион – Патша Даўыт ебус халқынан тартып алған Ерусалимниң бир бөлеги Сион деп аталатуғын еди. Бул орын Даўыттың қорғаны деп аталды. Кейин болса Ибадатхана қурылған төбе Сион таўы деп аталатуғын болды. Ески Келисимдеги қосық қатарларында ҳәм пайғамбарлардың жазыўларында Сион сөзи көбинесе Ерусалим қаласына ямаса Қудайдың халқына қарата қолланылған (2Пат 5:6-9; 3Пат 8:1; 4Пат 19:21).

суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр – Жаўынның суўын бир жерге жыйнаў ҳәм сақлаў ушын исленген жасалма ҳәўиз. Шуқыр етип қазылғаннан соң шуқырдың ҳәмме жағына таслар қалап шығылады. Таслардың үсти сыбалып, қудық сыяқлы етип исленген. Оннан қала берсе, тастай қатты жерлерде де, жерди қазып, ҳәўиз ислеген, тастай болғаны ушын, қазылған шуқырдың дийўалларына тас қалаўдың ҳәжети болмаған (1Пат 13:6; 19:22; 2Пат 3:26; Ийш 22:11; Ерм 38:6).

суўға шомылдырыў – Грекше «баптизо» – суўға шомылдырыў ямаса жуўындырыў деген мәнисте. Әҳмийетли диний мәресимлерден бири болып, бул мәресим арқалы инсан өзин Қудайға бағышланғанын көрсетеди. Таўрат нызамлары бойынша, инсан напәкликтен тазаланыў ушын суў менен жуўынып, пәклениў мәресимин өткизетуғын еди. Кейин ала, Ийса Масийх дәўиринде Яқыя адамларды суўға шомылдырылыўға шақырды. Ийса Қудайдың еркин толық орынлаў ушын Яқыя тәрепинен суўға шомылдырылған. Ийса пүткил ел бойлап тәлим берип жүргенде, оның шәкиртлери де Яқыяға уқсап адамларды суўға шомылдыратуғын еди.

Ийса Масийх аспанға көтерилмесинен алдын шәкиртлерине: «Сонлықтан да барып, барлық миллетлерди Маған шәкирт қылыңлар: оларды Әкениң, Улдың ҳәм Мухаддес Руўхтың аты менен шомылдырыңлар», деп буйрық берди. Сол ўақыттан баслап суўға шомылдырыў мәресими Ийсаның өлими ҳәм тирилиўиниң белгиси болып хызмет етеди. Суўға шомылдырылған адам ески өмири ушын өлип, жаңа өмир ушын тирилген есапланады. Шомылдырылыў және исениўшилердиң Ийсаның қаны арқалы гүнадан пәкленгенин де билдиреди (Шығ 29:4; 30:17-21; Мат 3:13-15; Мат 28:18-20; Юхн 3:22-26; 4:1-3; Елш 22:16; 1Пет 3:21; Рим 6:1-5; Кол 2:12; Евр 6:2).

сүйиспеншилик – Мухаддес Китапта бул сөз тек ғана адамлардың өз ара мүнәсибетин емес, ал олардың Қудай менен болған жақын мүнәсибетин көрсетиў ушын да қолланылған.

Ески Келисимде буның анық мысалы Қудайдың Израил халқы менен болған мүнәсибети болады. Израил халқы Қудайдың сүйиспеншилигине ийе болғанлықтан, Қудай олар менен келисим дүзиўге шешим қабыллайды. Бул келисимниң шәрти бойынша, Израил халқы Ийеси Қудайды пүткил жүреги менен, жаны менен, пүткил барлығы менен сүйиўи ҳәм Оның буйрықларын орынлаўы тийис еди. Сол буйрықлардың биринде айтылыўы бойынша адам өзгени өзиндей сүйиўи керек.

Ийса Масийх Қудайды ҳәм басқаларды сүйиў ҳаққындағы буйрықларды Таўраттың ең әҳмийетли буйрықлары деп есаплаған. Ол Өз шәкиртлерине, бир-бириңизди сүйиңлер, буйрықларыма әмел қылыңлар, деп буйырған. Ийсаның Өзи де аспандағы Әкесин қаншелли сүйетуғынын көрсетиў ушын Оның буйрықларын толық орынлаған.

Қудай пүткил адамзатқа болған сүйиспеншилигин көрсетиў мақсетинде бул дүньяға Өзиниң жалғыз Улы Ийса Масийхты жиберген еди. Ийса Масийх адамзаттың гүнасы ушын қурбан болды. Ийсаға исенген ҳәр бир адам гүналарынан пүткиллей пәкленеди ҳәм мәңги өмирге ийе болады. Қудай сүйиспеншилик булағы болғаны ушын Оған исенгенлер де Қудайдан үлги алып, бир-бирин жақсы көриўи керек (Леб 19:18; Нзм 6:5; 7:6-9; 11:1; Мрк 12:28-34; Юхн 3:16; 13:34-35; 14:15, 21-24, 31; 15:9-10, 12, 17; 1Юхн 4:7-10, 11-12, 16, 19-21; Рим 5:8).

сүргин – Бул сөз астында әдетте Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары душпанлар тәрепинен басып алынып, турғынларының көпшилиги басқа елге тутқын етип әкетилген дәўир нәзерде тутылады. Мухаддес китапта айтылыўынша Израил ҳәм Яҳуда халықлары Қудайдың ҳүкими ақыбетинде сүргин етилген, себеби олар Қудайдың Муўса арқалы дүзген келисимине садық болмаған еди.

Б. э. ш. 722-жылы Ассирия Израилды, яғный арқа патшалықты басып алды. Ассириялылар Израил пайтахты Самарияны қолға киргизгеннен соң халықтың көпшилигин Ассирияның аймақларына тутқын етип алып кетти. Израил елине болса жат халықларды мәжбүрлеп көширди. Б. э. ш. 605-жылдан баслап, Бабилония халқы Яҳудаға, яғный қубла патшалыққа қайта-қайта ҳүжим қылды. Усы ҳүжимлер ўақтында олар базы яҳудийлерди Бабилонияға тутқынлыққа алып кетти. Даниел пайғамбар деп танылған жас жигит те сол тутқынлар арасында еди. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда пайтахты Ерусалимди қолға киргизип, оны ўайран қылды. Елдиң көпшилик турғынларын тутқын етип алып кетти. Тутқынға түспеген яҳудийлер Мысырға қашып барды.

Яҳудийлер Бабилония сүргининде болғанда да өзлерине үй салып, саўда ҳәм дийханшылық пенен шуғылланған. Олар өз диний үрп-әдетлерине әмел қылған ҳалда, миллий өзлигин сақлап қалған. Даниел ҳәм Езекиел пайғамбарлар усы сүргин дәўиринде хызмет еткен. Кейин Яҳуда ели Персия ҳүкимдарлығы астында болғанда, яҳудийлерден базылары Зеруббабел ҳәм Ешуа басшылығында Яҳудаға қайтып барып, Ерусалимде Ибадатхананы қайта қурыўды баслаған. Арадан жыллар өтип, Персия патшасының хызметиндеги яҳудий ҳәмелдары Нехемия да Яҳудаға қайтқан ҳәм Ерусалим дийўалларын қайта қурыў ислерине басшылық қылған.

Көп яҳудийлер өз ўатанынан узақта жасап қалған. Эстер китабында Персия патшалығында жасаған яҳудийлер туўралы сөз етилген. Бул ўақыялар б. э. ш. V әсирде Персия патшалығының пайтахты Сузада болған (4Пат 17:5-24; 24:1-4, 13-16; 25:11-12, 25-26; 2Жлн 36:13-21; Эзр 1:1-5; 2:1-2, 70; 7:1-7; Нхм 1:1-11; Ерм 25:1-11; 43:1-7; 52:1-16, 28-30; Дан 1:1-6).

Тир – ФЕНИКИЯ сөзине қараң.

туңғыш ул – Әййемги ўақытлары туңғыш ул жоқарғы орынға ийе еди. Әдетте туңғыш улға пәтия берилгенде, оған айрықша берекет тиленген. Туңғыш ул инилерине қарағанда еки есе көп мийрас алған. Әкесиниң өлиминен соң туңғыш ул шаңарақ басшысы есапланған.

Таўрат бойынша, Израил халқында ҳәр бир шаңарақтағы қарыннан биринши шыққан ул Қудайға тийисли болып, Оған бағышланыўы тийис еди. Барлық туңғыш уллардың орнына лебийлилер Мухаддес шатырда, кейин ала Ибадатханада хызмет қылған. Туңғыш улды қайтарып сатып алыўдың белгиси сыпатында руўханийлерге пул садақа етип берилген. Қудай Израил халқының туңғыш улларын Мысырдағы ең кейинги апаттан қурбанлық арқалы қутқарған, кейин ала бул Қутқарылыў байрамы етип белгиленетуғын болды (Жар 25:29-34; 27:1-40; 48:12-20; Шығ 13:1-2, 11-16; 12:26-27; Сан 3:11-13, 40-41; 18:15-16; Нзм 21:15-17).

усынылған нанлар – Мухаддес шатырдағы столға, кейин ала Ибадатханадағы столға Израилдың он еки урыўы ушын он еки ашытқысыз нан қойылған. Бул нанлар Жаратқан Ийениң дәргайындағы столға қойылған, соның ушын еврейшеде «дәргайындағы нан» деп те аталған. Нанлар столда бир ҳәпте турғаннан соң, жаңа писирилген он еки нан менен алмастырылған. Столдан алынған нанларды тек ғана руўханийлер жеген. Усынылған нанлар Жаратқан Ийениң дәргайын билдиретуғын нышан болып, Қудай Израил халқының қүдирети ҳәм тәмийинлеўшиси екенлигин де билдирип турған (Леб 24:5-9).

Ушырасыў шатыры – Ушырасыў шатырының және бир аты Мухаддес шатыр. Адамлар Муўса арқалы Жаратқан Ийеден мәсләҳәт сораў нийетинде орданың сыртындағы шатырға келген. Жаратқан Ийе сол шатырда Муўсаға сөйлеген (Шығ 39:32; 40:2; Леб 1:1; 10:8).

фараон – Әййемги Мысыр патшаларының атамасы (Жар 41:1; Шығ 6:27).

Феникия – Израилдан арқа тәрепте Жер Орта теңизи бойында жайласқан жер. Бул жер Тир, Сидон, Арўад ҳәм Габол қалалары тәрепинен бақлаў астында болған. Ҳәзирги Ливан мәмлекетиниң Жер Орта теңизи бойындағы жери әййемги Феникия жерине туўры келеди (3Пат 5:1; 2Жлн 2:3, 11; Мрк 7:24; Елш 11:19; 15:3; 21:2).

филист халқы, филистлер, Филистия – Әййемги дәўирлерде Филистияның турғынлары филист халқы деп айтылған. Қанан жериниң қубла-батыс тәрепинде, Жер Орта теңизиниң бойында жайласқан еди. Жер Орта теңизиндеги Крит атаўында жасаған халықтан келип шыққан болыўы мүмкин. Филист халқы Газа, Ашкелон, Ашдод, Гат, Экрон қалаларына тийкар салған (Жар 26:1; Шығ 13:17; Бий 13:1; 2Пат 5:17).

Хабашстан – Еврейшеде бул «Куш» деп аталған. Жар 10:6 аят бойынша Хабашстанның турғынлары Нухтың ақлығы Куштың урпақлары болады. Хабашстан Мысырдың қубласында, шама менен Нубия ямаса Эфиопия аймағында жайласқан (4Пат 19:9; Эст 1:1; Заб 86:4; Ийш 11:11; Сеф 3:10).

хет халқы, хетлер – Ески Келисим дәўириниң басында бул атама Қанан нәсилинен болған Хеттиң әўладына айтылады. Ибрайым жасаған заманда Қанан елинде бир неше халықлар жасайтуғын еди. Олардың бири хет халқы еди. Хет халқынан болған Эфрон деген адам Ибрайымға Сараны жерлеў ушын жер сатқан еди. Израил халқы Қананды басып алғанда, хет халқын да жеңилиске ушыратқан еди. Патша Сулайман хет әўладларын аўыр жумысқа жумсаған. Б. э. ш. XVІІ әсирден XІІ әсирге дейин хет халқының патшалығы уллы бир патшалық болып, көп жерлерди ийелеген. Бул жерлер ҳәзирги Туркиядан қублаға қарай, Сирияға дейин созылған еди. Кейин ала Ассирия хет халқын жеңилиске ушыратып, олардың жерлерин басып алған (Жар 10:15; 23:1-20; 3Пат 9:20-21).

хиў халқы, хиўлер – Израил халқы Қанан жерин ийелеместен алдын сол жерде жасаған халықлардың бири. Хиў халқы Қанан елиниң орайында жасаған (Шығ 3:8; Нзм 7:1; Ешу 3:10; 3Пат 9:20).

Хош Хабар – Ески Келисим пайғамбарлары Масийх ҳаққында көп пайғамбаршылық қылған. Интизарлық пенен күтилген Масийхтың келгени ҳаққындағы хабар Жаңа Келисимде Хош Хабар деп аталады. Ийса адамзатты гүна ҳәм өлим күшинен азат қылыў ушын келген. Ийса Масийхқа исенген ҳәр бир адам, миллетинен тысқары, Қудайдың Патшалығына кире алады.

Ийса Масийх жер жүзиндеги хызмети даўамында Өз шәкиртлери менен бирге: «Қудайдың Патшалығы жақынласты!» деп жәрия қылып, адамларды тәўбе қылыўға ҳәм Хош Хабарға исениўге шақырған. Ийсаның Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери, адамзатты гүналардан азат қылыў ушын атанақ ағашта жан бериўи ҳәм үшинши күни өлимнен тирилиўи арқалы адамлар Хош Хабарды және де толық түсине баслады. Ийса аспанға көтерилместен алдын шәкиртлерине Хош Хабарды пүткил дүнья бойлап тарқатыў ўазыйпасын тапсырды. Шәкиртлер Ийсаның Масийх, яғный Қудай тәрепинен жиберилген Қутқарыўшы екенин айтып, Хош Хабарды жәриялай баслады.

Хош Хабар сөзи Жаңа Келисимдеги биринши төрт китапқа қолланылған. Бул Хош Хабарларда Ийса Масийхтың өмири, хызмети ҳәм тәлими сөз етилген (Мат 4:23; 10:7; 24:14; 28:18-20; Мрк 1:14-15; Лук 2:10-11; 4:16-21; 7:20-23; 24:44-48; Елш 1:8; 4:12; 5:42; 1Кор 15:1-4).

ҳалилуйя – Еврейше сөз болып, «Жаратқан Ийени алғыслаң» деген мәнисти билдиреди (Заб 110:1; 149:1; 134:1; Аян 19:1).

Шаббат күни – Израил халқында ҳәптениң жетинши күни, бизлердиң ҳәптемиз бойынша шемби күни. Бул күн мухаддес есапланып, дем алыў күни болған. Қудайдың Муўса арқалы берген нызамы бойынша, Шаббат күни жумыс ислеў қадаған етилген еди. Израил халқы Шаббат күнин Қудайға шүкир айтыўға бағышлаған. Бул күнде руўханийлер арнаўлы қурбанлық усынған.

Жаңа Келисим дәўирине келип, дин хызметкерлери Шаббат күнине тийисли қыйын қағыйдалар дизимин жаратқан. Ийса Өз тәлиматы ҳәм қылған ислери менен бул дизимге қарсы шығып, адамларға дем алыў күниниң негизги мәнисин түсиндиреди ҳәм инсан Шаббат күни ушын емес, ал Шаббат күни инсан ушын жаратылғанын айтады (Шығ 20:8-11; 31:12-17; Леб 23:3; Сан 28:9-10; Нзм 5:12-15; Мат 12:1-14).

шайтан – Аспандағы жанзат, гүнакар периштелердиң басшысы. Бул периштелер жаўыз руўхлар, жинлер деп те аталған. Шайтан Қудайға ҳәм Қудайдың халқына қарсы шығады. Ол ҳәмме ўақытта жаўызлық қылыўға ҳәрекет етип, адамларды алдайды ҳәм оларды Қудайдың жолынан азғырады. Ийса Масийх күшли ерки ҳәм кәраматлары арқалы шайтаннан үстем екенлигин көрсетти. Жаңа Келисимде, бир күни шайтан пүткиллей жеңилиске ушырайды, деп жазылған.

«Шайтан» деген атама еврей тилиндеги «душпан, айыплаўшы» мәнисин билдиретуғын сөзден келип шыққан. Жаңа Келисимде шайтан және азғырыўшы деп те айтылады. Жаңа Келисимде, шайтан адамларды азғырыўға салады, деп айтылған. Ол «бул дүньяның ҳәкими» деп те аталған (Зхр 3:1; Мат 4:1-11; 25:41; Лук 8:12; Юхн 8:44; 12:31; Елш 10:38; 1Юхн 3:8; 2Кор 4:4; 1Сал 2:18; Аян 12:9, 10; 20:10).

шек – Шек таслаўда ағаш бөлеклери ямаса таслар қолланылған, усы арқалы Қудайдың еркин анықлаған. Базыда адамлар шек таслап, Қудайдан бир исти қалай ямаса қашан ислеў кереклигин сораған (Леб 16:8; Ешу 19:1; Юнс 1:7).

Эдом, эдом халқы, эдомлылар – Бул халық Яқыптың ағасы Эсаўдан келип шыққан. Эдом халқы Өли теңиздиң қубла ҳәм қубла-шығысындағы таўлы Сеир жеринде жасаған. Бул халық Израил халқының душпаны болып келген. Даўыттың ҳүкимдарлығы дәўиринде Израил халқы эдомлылардың жерин басып алды. Бирақ Даўыттың ҳүкимдарлығынан соң эдом халқы Израилға қарсы бас көтерип турған ҳәм нәтийжеде өз ғәрезсизлигине ерискен еди (Жар 36:8-9; Сан 20:14-21; 2Пат 8:13-14; 3Пат 11:14-22; 4Пат 8:20-22).

эфод – Еврейше сөз, бас руўханийдиң кийетуғын арнаўлы кийимин усылай атаған. Эфодқа тағылған қалталы өңиршеге Урим ҳәм Туммим деген мухаддес нәрселер сақланған. Айырым жағдайларда руўханийлер Қудайдың еркин билиў ушын Урим ҳәм Туммимнен пайдаланған. Ески Келисимниң базы аятларында эфод сөзи руўханийлердиң кийетуғын кийимине қолланылып, бул кийим зығыр таўардан тигилген. Бийлер китабында бул сөз бутты ямаса адамлар пал ашыў ушын пайдаланған затты билдирген (Шығ 28:6-14; 29:5; Бий 8:27; 17:5; 1Пат 23:9-12).

Эфрайым – Яқыптың улы Юсуп Мысырда еки уллы болады, үлкени Менашше, генже баласы Эфрайым еди. Эфрайым ҳәм Менашше урыўлары Юсуптиң усы еки улынан келип шыққан. Эфрайым генже ул болса да, Яқып оны Менашшеден жоқары қойып, пәтия берген.

Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан ажыралып шықты. Бул он урыў өз алдына мәмлекет қурып, Израил патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Самария болды. Арқадағы урыўлар арасында Эфрайым ең үлкен урыў болғаны ушын, Ески келисимниң базы қатарларында Эфрайым деген атама он урыўға ҳәм олар орнатқан Израил патшалығына қарата қолланылған (Жар 48:17-20; 3Пат 11:26–12:24).

Яқып – Яқып Ибрайымның ақлығы, Ысақтың улы еди. Яқып Пенуелде Қудай менен гүрескеннен соң, Қудай оған «Израил» деп ат қойды. Соның ушын, Ески Келисимде Яқыптың әўладлары «Израил халқы» деп аталған. Көбинесе Ески Келисимдеги пайғамбарлар жазыўларында ҳәм қосық қатарларында Израил халқы Яқып ямаса Яқыптың әўлады деген ат пенен айтылады (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 27:56; Гал 1:19).

Жаңа Келисимде Ийсаның он еки елшиси арасында Яқып атлы еки шәкирти бар еди. Ийсаның Яқып деген иниси де болып, ол Ерусалимдеги жәмәәттиң абырайлы жолбасшысы ҳәм Жаңа Келисимдеги «Яқыптың хаты» авторы еди (Жар 32:28-29; 35:10; Мат 13:55; 17:1; 26:36; Гал 1:19).

Яҳуда – Яқыптың он еки улының бири болып, Яҳуда урыўының бабасы еди. Яҳуда урыўы Израил елиниң қубла бөлиминдеги ең үлкен урыў болған. Патша Сулайманның өлиминен соң арқадағы он урыў қубладағы Яҳуда ҳәм Бенямин урыўларынан айырылып шықты. Яҳуда ҳәм Бенямин урыўлары өз алдына ел болып, Яҳуда патшалығы деп аталды. Бул елдиң пайтахты Ерусалим болды. Ески Келисимниң базы жерлеринде қубладағы бул еки урыў Яҳуда халқы деп айтылып, усы урыўлар жасаған жер, Яҳуда ели деп айтылған.

Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Жетпис жылдан кейин, Персия империясы ҳүкимдарлығы дәўиринде сүргиндеги яҳудийлердиң базылары Яҳудаға қайтып келди. Олар Ерусалимдеги Ибадатхананы ҳәм қала дийўалларын қайта қурды. Ерусалим қаласының әтирапында жасап атырған яҳудийлердиң жери Яҳуда патшалығынан кишкене еди (3Пат 12:17–12:24; 4Пат 25:18-21; Эзр 1:1-11; Нхм 1:1–2:8).

яҳудий – «Яҳудий» сөзи Яқып улы Яҳуданың атынан келип шыққан. Б. э. ш. 586-жылы бабилониялылар Яҳуда елин, яғный қубла патшалықты басып алып, турғынларының көбисин Бабилонияға сүргин етип алып кеткен. Бабилониядағы жетпис жыллық тутқынлық дәўиринде ҳәм оннан кейин «яҳудий» сөзи Яҳуда халқына ҳәм улыўма Израил урыўларының әўладларына қолланылып, миллет мәнисин билдиретуғын сөзге айланған (4Пат 25:25; Нхм 1:2; 13:23; Ерм 32:12; Эст 3:6; Мат 27:29; Елш 2:5).

Яҳудия – Бул ат тек ғана Жаңа Келисим китапларында қолланылған, әдетте Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги төбешикли жерлерди билдиреди. Ески Келисим дәўиринде бул жерлер Яҳуда урыўына тийисли болған. Бул жер Александр Македонский тәрепинен басып алынғаннан соң «Яҳудия» деген ат пенен белгили болды. Жаңа Келисим дәўиринде «Яҳудия» Рим империясына кирген ўәлаят болған. Бул ўәлаяттың жери тек ғана Өли теңизиниң батыс тәрепиндеги жерлерди емес, ал арқадағы Самария жерин ҳәм батыстағы Жер Орта теңизи бойындағы жерлерди өз ишине алатуғын еди (Мат 4:25; 19:1; Лук 3:1; 23:5; Елш 10:37).

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Берилген өлшем бирликлердиң өлшемлери анық белгили емес. Олар ўақыттың өтиўи менен өзгерип барған ҳәм орынларда бир-биринен өзгешелиги болған.

Аўырлық өлшеми
Гера | 0,5 гр
Беқа | 5,5 гр
Шекел | 11 гр
Мина | 550 гр
Талант | 34 кг

Сыйымлық өлшеми
Омер | 2,2 л
Сеа | 7,5 л
Эфа | 22 л
Кор/хомер | 220 л

Суйықлық өлшеми
Лог | 0,3 л
Ҳин | 3,7 л
Бат | 22 л

Сүўретлер

Сүўретлер

1. Мухаддес шатыр

2. Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

3. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

4. Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Мухаддес шатыр

Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

«Ленинград кодекси» Ески Келисимниң қолжазбаларынан

Юнус пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. 1000-жыллары көширилген

Ески Келисимниң «Қумран» қолжазбаларының бири

Ийшая пайғамбардың китабынан алынған бул еврейше қолжазба шама менен б. э. ш. 100-жылларда көширилген

Ески Келисимниң «Әййемги грекше аўдарма» қолжазбаларынан бир бөлек

Ешуа китабынан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 200-жыллары көширилген

Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан «Папирус-52» деп аталған бөлек

Юхан жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 125-жыллары көширилген

«Кодекс Синайтикус» Жаңа Келисимниң қолжазбаларынан

Матта жазған Хош Хабардан алынған бул грекше қолжазба шама менен б. э. 340-жыллары көширилген

Карталар

Карталар

1. Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

2. Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

3. Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

4. Он еки урыўдың жери

5. Ерусалим патшалар дәўиринде

6. Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

7. Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

8. Ассирия патшалығы

9. Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

10. Персия патшалығы

11. Александр Македонский патшалығы

12. Рим империясы

13. Палестина Ийса Масийх дәўиринде

14. Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

15. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

16. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

17. Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

18. Павелдиң Римге алып кетилиўи

Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

Он еки урыўдың жери

Ерусалим патшалар дәўиринде

Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

Ассирия патшалығы

Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

Персия патшалығы

Александр Македонский патшалығы

Рим империясы

Палестина Ийса Масийх дәўиринде

Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

Павелдиң Римге алып кетилиўи

Table of Contents

Мухаддес Китап: Даниел

Алғы сөз

Даниел

- Алғы сөз
- 1
- 2
- 3
- 4
- 5
- 6
- 7
- 8
- 9
- 10
- 11
- 12

Қосымша материаллар
Сөзлик

Адам Улы
амалек халқы, амалеклер
аммон халқы, аммонлар
амор халқы, аморлар
анақ халқы, анақлар
Арам
арфа
Аспан Патшалығы
Ассирия
атанақ ағаш
Ашера (кийели ағаш)
Аштарта
Ашытқысыз нан байрамы
Әке
әмеңгер
Баал
Бабилония, Бабилон
Башан
Галила үлкеси
Гилад
гиргаш халқы
гүна
диний муғаллим
ебус халқы, ебуслы
елши
Ең мухаддес бөлме
Ерусалим
Жабрайыл
Жаңа ай байрамы
Жаратқан Ийе
Жаратқан Ийениң Үйи
Жартас, қорғаўшы Жартас
жаўыз руўх
жәмәәт
жин
жоқарғы кеңес
зәйтүн

Зүрәәт байрамы, Ҳәптелер байрамы, Елиўинши күни байрамы

Ибадатхана
Израил
Ийемизди еслеў кешеси
Ийе, Ийем, Ийемиз
Кәрнай
Кәрнай байрамы
келисим
Келисим сандығы
Кемош
кен халқы, кенлер
керуб
кийели тас
Қанан
қанан халқы, қанан халықлары, қананлы
Қос байрамы, Жыйын-терим байрамы
Қудай
Қудай Таала
Қудайдың Патшалығы
Қудайдың Руўхы
Қудайдың Улы, Қудай Тааланың Улы
Қудайдың Үйи
қурбанлық
Қутқарылыў байрамы
қутқарыў, қутқарылыў
қыз Сион
лебийли, лебийлилер
Лира
май
майлаў
Масийх
мәжилисхана
мәңгилик өмир
Мидия
Мидян, мидянлылар
мийрим
Михаил
Моаб, моаб халқы, моаблылар
Молох, Милком
мөр
Мухаддес
Мухаддес бөлме
Мухаддес Руўх
Мухаддес шатыр
мухаддеслер
Мысыр
ораза тутыў
орама китап, орама қағаз
Өлилер мәканы
өңирше, қалталы өңирше
пайғамбар
парисей
периз халқы
периште
Персия
Пурим байрамы
рефа халқы
Руўханий, бас руўханий
садақа
саддукей
Самария
самариялы
Сидон
Сион
суў сақлағыш, суў сақланатуғын шуқыр
суўға шомылдырыў
сүйиспеншилик
сүргин
Тир
туңғыш ул
усынылған нанлар
Ушырасыў шатыры
фараон
Феникия
филист халқы, филистлер, Филистия
Хабашстан
хет халқы, хетлер
хиў халқы, хиўлер
Хош Хабар
ҳалилуйя
Шаббат күни
шайтан
шек
Эдом, эдом халқы, эдомлылар
эфод
Эфрайым
Яқып
Яҳуда
яҳудий
Яҳудия
Ески Келисимдеги өлшем бирликлер

Сүўретлер

- Мухаддес шатыр

- Патша Сулайман қурдырған Ибадатхана

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана жойбары Ийса Масийх дәўиринде

- Патша Ҳирод қурдырған Ибадатхана Ийса Масийх дәўиринде

Диаграмма бойынша көрсетилген Израил халқының тарийхы

Израил халқының календары

Мухаддес Китап қолжазбаларының фото сүўретлери

Карталар

- Эййемги дәўирдеги Жақын Шығыс

- Израил халқының Мысырдан шыққаннан кейин жүрип өткен жолы

- Қанан ҳәм оның әтирапындағы жерлердиң тәбият картасы

- Он еки урыўдың жери

- Ерусалим патшалар дәўиринде

- Израил патшалығы Шаул, Даўыт ҳәм Сулайман дәўиринде

- Израил ҳәм Яҳуда патшалықлары

- Ассирия патшалығы

- Бабилония патшалығы Яҳуда халқы сүргин етилген дәўирде

- Персия патшалығы
- Александр Македонский патшалығы
- Рим империясы
- Палестина Ийса Масийх дәўиринде
- Ийса Масийх дәўириндеги Ерусалим

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған биринши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған екинши сапары

- Павелдиң Хош Хабар тарқатыў мақсетинде қылған үшинши сапары

- Павелдиң Римге алып кетилиўи